* Tiểu kết chương CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ PHẬT GIÁO THỜI MINH MẠNG ( ) Đặc điểm Phật giáo thời Minh Mạng ( ).

Transcription

1 MỤC LỤC MỞ ĐẦU LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN... 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN Tổng quan tài liệu Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tình nghiên nghiên cứu vấn đề ở trong nước Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài Những vấn đề luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu đã xuất bản Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Tổng quan tình hình Phật giáo Việt Nam trước thời Minh Mạng * Tiểu kết chương CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI PHẬT GIÁO THỜI MINH MẠNG ( ) Bối cảnh lịch sử đầu triều Nguyễn ( ) Vài nét về thân thế và sự nghiệp vua Minh Mạng Chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng ( ) * Tiểu kết chương CHƯƠNG 3: TÌNH HÌNH PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI MINH MẠNG ( ) Cơ sở thờ tự Nghi lễ Phật giáo Kinh sách Những danh tăng tiêu biểu

2 * Tiểu kết chương CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ PHẬT GIÁO THỜI MINH MẠNG ( ) Đặc điểm Phật giáo thời Minh Mạng ( ) Vai trò Phật giáo thời Minh Mạng ( ) * Tiểu kết chương KẾT LUẬN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 2

3 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1. Phật giáo du nhập vào Việt Nam đã trên dưới hai ngàn năm, gắn bó, đồng hành cùng đất nước trong suốt chiều dài lịch sử. Với tư tưởng hòa đồng, tinh thần từ bi và trí tuệ, tư tưởng Phật giáo đã trở thành một điểm tựa tinh thần vững chắc để giữ gìn bản sắc dân tộc, chống lại âm mưu đồng hóa của phong kiến phương Bắc suốt hơn nghìn năm Bắc thuộc. Bản thân Phật giáo cùng các bậc cao tăng cũng đã có những đóng góp đáng kể vào sự hưng thịnh của quốc gia, trường tồn của dân tộc. Trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc qua các thời kỳ lịch sử, tinh thần Phật giáo đã được các chính quyền vận dụng vào kế sách trị nước an dân. Chính vì vậy mà Phật giáo đã được nhiều triều đại phong kiến Việt Nam coi trọng, và triều Minh Mạng là một trong số đó. Triều Minh Mạng là triều đại đã để lại dấu ấn trong lịch sử dân tộc với nhiều thành tựu trong công cuộc cải cách hành chính, phát triển văn hóa giáo dục, thống nhất lãnh thổ và bảo vệ chủ quyền đất nước. Đối với tôn giáo, trong khi coi Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống và tìm cách khuếch trương, khẳng định vị trí độc tôn của nó, triều Minh Mạng vẫn tỏ ra thân thiện, cởi mở đối với Phật giáo. Dưới thời Minh Mạng, Phật giáo đã thực sự được chấn hưng, không chỉ phát triển về diện mạo, quy mô, mà còn khẳng định được vai trò của mình trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội đương thời. Do vậy, đây là một giai đoạn phát triển không thể bỏ qua khi nghiên cứu Phật giáo Việt Nam Cho đến nay, mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, nhưng hầu hết trong các công trình này, giai đoạn Phật giáo thời Minh Mạng thường không được nhắc đến, nếu có cũng chỉ mang tính giới thiệu một cách sơ lược, đề cập đến một số khía cạnh đơn lẻ, tản mạn. Vì vậy, có thể khẳng định rằng, chưa có bất kì công trình nào nghiên cứu Phật giáo thời Minh Mạng một cách cơ bản, có hệ thống. Những câu hỏi đặt ra liên quan đến diện mạo, đặc điểm, vai trò của Phật giáo giai đoạn này vẫn còn bỏ trống. 1

4 1.3. Ngày nay, Phật giáo Việt Nam với chủ trương Đạo pháp Dân tộc Chủ nghĩa xã hội đang có những đóng góp tích cực vào sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc và phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Tuy nhiên, sự phát triển của Phật giáo cũng đặt ra một số vấn đề cần nghiên cứu thấu đáo hơn. Bên cạnh những mặt tích cực, tôn giáo này cũng đang có những biểu hiện lệch lạc, không chỉ trái với chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước mà còn đi ngược lại tôn chỉ, mục đích chân chính của đạo Phật, gây mất ổn định trật tự và an toàn xã hội, làm tổn hại đến uy tín của chính bản thân Phật giáo. Thực tiễn đó càng làm cho việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam, nhất là những giai đoạn phát triển của nó trở thành một yêu cầu bức thiết có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Nó không chỉ giúp chúng ta làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng của lịch sử, văn hóa dân tộc, mà còn làm phong phú thêm cơ sở khoa học cho chính sách của Đảng và Nhà nước đối với Phật giáo, đồng thời cũng giúp chính bản thân tôn giáo này có thể đúc rút những bài học, kinh nghiệm từ quá khứ để phát triển một cách bền vững theo đúng phương châm hành đạo của mình. Với những lý do đó, chúng tôi quyết định chọn đề tài Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng ( ) làm luận án tiến sĩ. 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng ( ) - Phạm vi không gian của luận án là cả nước, trong đó chú trọng đến ba trung tâm Phật giáo chính là: Hà Nội, Thừa Thiên Huế và thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi thời gian của luận án tính theo niên hiệu vua Minh Mạng là từ năm 1820 đến năm Phạm vi chủ thể của luận án là chỉ nghiên cứu Phật giáo người Việt mà không quan tâm đến Phật giáo của các cộng đồng tộc người khác. 3. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Nghiên cứu đề tài Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng ( ) nhằm mục tiêu phác dựng lại bức tranh tổng quan về Phật giáo thời vua Minh Mạng trị vì; từ đó thấy được sự chấn hưng của Phật giáo giai đoạn này. Đồng thời, luận án cũng 2

5 nhằm chỉ ra những đặc điểm, vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội lúc bấy giờ; qua đó đúc rút những bài học kinh nghiệm lịch sử cho việc quản lý và huy động các nguồn lực của tôn giáo vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước trong bối cảnh hiện nay. Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện một số nhiệm vụ sau: - Phân tích bối cảnh đất nước đầu thế kỉ XIX; nêu và phân tích chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng ( ) - Tái hiện một cách cơ bản tình hình Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng, chú ý những tác động của chính sách nhà nước đối với thực tiễn phát triển của Phật giáo đương thời. - Làm rõ đặc điểm và vai trò của Phật giáo thời Minh Mạng, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm hữu ích cho hôm nay. 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để thực hiện đề tài này tác giả sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic để nghiên cứu. Cả hai phương pháp này được chúng tôi sử dụng đồng thời để phác dựng lại lịch sử phát triển khách quan của Phật giáo thời Minh Mạng, tức là trình bày các sự kiện, biểu hiện cụ thể của Phật giáo trong quá khứ nhưng không phải theo tiến trình thời gian một cách rời rạc, giản đơn mà chúng phải được xâu chuỗi, gắn kết theo logic khách quan của hiện thực lịch sử. Thứ đến, do tính chất của đề tài, chúng tôi còn sử dụng phương pháp nghiên cứu của khảo cổ học, nghệ thuật học, dân tộc học, tôn giáo học để tìm hiểu di tích, di vật, kiến trúc, quy cách thờ tự Ngoài ra, đề tài còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác. Phương pháp so sánh cả ở góc độ lịch đại và đồng đại được áp dụng ở những lúc cần thiết, nhằm làm nổi bật một số vấn đề của Phật giáo thời Minh Mạng, như sự kế thừa, sự sáng tạo hay điểm khác biệt của Phật giáo thời Minh Mạng với một số giai đoạn lịch sử khác hay những điểm giống và khác của Phật giáo giữa các vùng miền trong cùng một thời điểm 3

6 Phương pháp thống kê cũng đã được tác giả sử dụng để định lượng số chùa chiền, pháp tượng, pháp khí được xây dựng, trùng tu dưới thời Minh Mạng, số lần mở Lễ Trai đàn chẩn tế của vua Minh Mạng. Cuối cùng, một phương pháp không thể thiếu khi thực hiện đề tài này là phương pháp điền dã. Tác giả đã trực tiếp khảo cứu tại các ngôi cổ tự được xây dựng hoặc đại trùng tu thời Minh Mạng, đồng thời gặp gỡ, trao đổi với sư tăng ở các chùa, thực hành đo đạc các di tích nhằm góp phần xác định chính xác nội dung, niên đại, lai lịch và hiện trạng của các di tích và nguồn tài liệu thành văn. 5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN Trên cơ sở kế thừa kết quả của các học giả đi trước, việc nghiên cứu đề tài Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng ( ) đã có những đóng góp khoa học và thực tiễn sau: - Luận án là kết quả của một quá trình nghiên cứu có tính hệ thống của tác giả, được hoàn thiện và bổ sung bằng các tư liệu mới phát hiện. Đó là các tư liệu điền dã, bao gồm các văn bia, minh chuông, văn bản Hán Nôm liên quan đến việc xây dựng chùa chiền, tiểu sử của các danh tăng, các sắc, chiếu dụ của triều đình. Trước đây, do nhiều nguyên nhân, các bộ sách chữ Hán do chính thiền sư đương thời biên soạn ít được các tác giả đi trước quan tâm khai thác thì nay chúng tôi đã bỏ nhiều công sức biên dịch và sử dụng có hiệu quả nguồn tư liệu này. Bên cạnh đó, tác giả đã khai thác các bản gốc tư liệu Châu bản triều Nguyễn liên quan đến đề tài và cập nhật các tài liệu mới là các đề tài khoa học các cấp, các hội thảo khoa học, các bài viết trong thời gian gần đây. Có thể nói, đóng góp đầu tiên của luận án là đã cung cấp tư liệu về Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng một cách có hệ thống, phong phú, đa dạng về loại hình và có giá trị sử liệu cao. - Luận án đã chứng minh được sự chấn hưng của Phật giáo thời Minh Mạng trên một số phương diện. Đây là một đóng góp mới bởi lâu nay các nhà nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam đều cho rằng giai đoạn từ thế kỉ XIX đến trước phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỉ XX, Phật giáo Việt Nam đã sa sút và khủng hoảng. Từ đó, luận án cũng góp phần đánh giá lại chính sách của triều Nguyễn nói chung và triều Minh Mạng nói riêng đối với Phật giáo. 4

7 - Một đóng góp nữa của luận án là đã chỉ ra được những đặc điểm riêng có, đồng thời khẳng định những khía cạnh tích cực của Phật giáo thời Minh Mạng, qua đó, góp phần lấp được khoảng trống trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo dân tộc, đồng thời, giúp minh định vai trò quan trọng của Phật giáo không chỉ ở quá khứ mà cả trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước hôm nay. - Kết quả nghiên cứu của đề tài cũng sẽ cung cấp cho các cơ quan nhà nước những bài học kinh nghiệm hữu ích trong xây dựng chủ trương, chính sách, giải pháp phù hợp để quản lí tôn giáo; đồng thời đây cũng là cơ sở để các tổ chức Phật giáo và người dân địa phương tiếp tục kế thừa truyền thống, gạn đục khơi trong cùng chung tay với nhà nước phát triển Phật giáo trong bối cảnh mới. 6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN Ngoài Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình khoa học liên quan đã công bố, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận án được chia làm 4 chương. Chương 1: Tổng quan (từ trang 6 đến trang 33) Chương 2: Chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng ( ) (từ trang 34 đến trang 62) Chương 3: Tình hình Phật giáo thời Minh Mạng ( ) (từ trang 63 đến trang 104) Chương 4: Đặc điểm, vai trò Phật giáo thời Minh Mạng (từ trang 105 đến trang 128) 5

8 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1. Tổng quan tài liệu Nguồn tài liệu thư tịch cổ * Tài liệu thư tịch chính thống Nguồn tài liệu thư tịch chính thống được chúng tôi sử dụng nhiều trong luận án là Châu bản và các bộ sách do triều Nguyễn biên soạn. Châu bản triều Nguyễn là tập hợp các văn bản hành chính của triều Nguyễn, bao gồm các tập tấu, sớ, phụng thượng dụ, chiếu, chỉ dụ, tư trình, bẩm, truyền, sai, phó, khiển... được đích thân vua ngự lãm hoặc ngự phê bằng mực màu son, truyền đạt ý chỉ hoặc giải quyết các vấn đề chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, văn hóa, xã hội. Đây là những tư liệu gốc, có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu. Ngày , Châu bản triều Nguyễn đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu Chương trình Ký ức thế giới Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Điều đó càng khẳng định giá trị nguồn tư liệu này. Những nội dung liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng trong Châu bản triều Nguyễn được tác giả sử dụng thông qua bản dịch của Lý Kim Hoa trong tác phẩm Châu bản triều Nguyễn Tư liệu Phật giáo [52]. Đối với một số Châu bản có nội dung quan trọng đối với luận án, tác giả đã khai thác văn bản gốc tại Trung tâm lưu trữ quốc gia I tại Hà Nội. Ngoài ra, tác giả cũng đã tiếp cận và khai thác tư liệu từ bộ Mục lục châu bản triều Nguyễn 122 tập do Ủy ban phiên dịch sử liệu học thuộc Viện Đại học Huế dịch năm 1962, hiện được lưu trữ tại trường Đại học Khoa học Huế. Các bộ sách do Quốc sử quán và Nội các triều Nguyễn biên soạn như Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam thực lục, Minh Mạng chính yếu, Đại Nam nhất thống chí, cũng là những tư liệu hết sức có giá trị đối với luận án. Những tư liệu này chứa đựng nhiều thông tin liên quan đến thái độ, chính sách của triều đình đối với Phật giáo, ghi chép việc xây dựng, trùng tu chùa chiền, các quy định, lễ nghi, vấn đề bổ sung nhân sự cho các chùa... Tuy nhiên, sử liệu này khi sử dụng chúng tôi cũng đã chú ý đối chiếu, so sánh với các nguồn tài liệu khác, đặc biệt là tài liệu điền dã, nhằm tránh nhìn nhận một chiều theo quan điểm của các sử quan triều Nguyễn. 6

9 * Các cổ thư của Phật giáo Nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam giai đoạn trung đại nên chúng tôi còn khai thác nguồn tư liệu là các cổ thư Phật giáo bằng chữ Hán do những chư tăng, phật tử người Việt ghi chép, biên soạn như Đạo giáo nguyên lưu [194], Thiền uyển truyền đăng lục [192], Hàm Long sơn chí [193], Ngũ Hành Sơn lục [195], Hai tư liệu Đạo giáo nguyên lưu (1846) và Thiền uyển truyền đăng lục (1859) đều do hòa thượng Phúc Điền biên soạn dưới thời Tự Đức nhằm ghi chép lại lịch sử Phật giáo Việt Nam, sự truyền thừa của hai dòng Lâm Tế và Tào Động ở miền Bắc, sơ lược tiểu sử, hành trạng của một số danh tăng, các loại kinh sách lưu truyền tại các chùa, hoạt động tu sửa chùa chiền của một số vị vua quan... Hòa thượng Phúc Điền là một cao tăng từng được triều Minh Mạng ban độ điệp, có nhiều uy tín trong hành đạo cũng như nghiên cứu kinh điển nên những thông tin từ hai công trình này hết sức có giá trị trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung và Phật giáo thời Minh Mạng nói riêng. Hàm Long Sơn Chí là nguồn sử liệu quý giá phản ảnh chân thực lịch sử Phật giáo vùng Thuận Hóa, do hai tác giả Trần Viết Thọ, hiệu Điềm Tịch cư sĩ và Nguyễn Phúc Hồng Vịnh, hiệu Như Như Đạo Nhân biên soạn tại Kinh đô Huế vào cuối thế kỉ XIX [193]. Nội dung tác phẩm trình bày sơ lược quá trình hình thành, xây dựng và diễn biến của các ngôi đại danh lam cổ tự ở xứ Thuận Hóa, lược truyện của các vua chúa, hoàng hậu triều Nguyễn có công với Phật giáo, thư trạng, chúc từ hoặc những tranh biện trong cộng đồng sinh hoạt chốn thiền môn...; các sáng tác của các vị danh tăng nổi tiếng, và của các các vua Nguyễn như Minh Mạng, Thiệu Trị; ghi chép đạo hiệu, thế hệ, ngày tháng viên tịch trên tháp và mộ chí của các vị Tổ sư... Dưới thời Minh Mạng, ngôi cổ tự Báo Quốc trên núi Hàm Long là một trong những tổ đình lớn, được thường xuyên quan tâm tu tạo và đây cũng là nơi được triều đình chọn tổ chức các cuộc thi sát hạch tăng sĩ nên những thông tin từ tác phẩm đã giúp chúng tôi có thêm tư liệu trong việc phản ảnh tình hình Phật giáo giai đoạn này. Ngũ Hành Sơn lục được viết bằng chữ Hán, hoàn thành vào năm 1916 bởi thiền sư Ấn Lan - Tổ Huệ - Từ Trí - một danh tăng của Phật giáo Quảng Nam - Đà 7

10 Nẵng sống vào nửa sau thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX - và một số người khác [195]. Nội dung của tác phẩm ngoài việc giới thiệu về cụm núi đá Ngũ Hành Sơn, còn có những thông tin khái lược về Phật giáo tại danh thắng này, trong đó, các tác giả đã dành một phần đáng kể viết về những lần vua Minh Mạng viếng thăm nơi đây, và hành trạng của một số danh tăng trong thế kỉ XIX và những năm đầu thế kỉ XX. Tuy nhiên, do phạm vi trình bày hẹp, lượng thông tin ít, những ghi chép về hành trạng các thiền sư cũng chỉ mang tính giản yếu, nên vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục, bổ sung. Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số văn bản cổ chữ Hán khác như: bản thống kê pháp khí chùa Thánh Duyên đời Thành Thái [90], văn bản ghi chép về cổ tự Kim Phong trên núi Thần Dinh viết năm Minh Mạng 1830 [5], Bản kê việc thờ tự và tôn tạo chùa Phước Lâm của thiền sư có tục danh Lê Văn Thể, viết năm 1923 [22]. Đây là những tư liệu quý giá phản ảnh tình hình Phật giáo thời Minh Mạng mà luận án đã tham khảo được Nguồn tài liệu văn khắc cổ Chúng tôi đặc biệt quan tâm và coi trọng mảng tư liệu văn khắc, chủ yếu là văn bia (chùa, tháp) và minh chuông được tạo lập thời Minh Mạng. Đây là những sử liệu đáng tin cậy vì đa phần chúng được xuất hiện đồng thời với sự kiện ghi trong văn bản nên đã được người đương thời dò xét; mặt khác tác giả của nó thường không chỉ một người mà nhiều người, thậm chí là cả một tập thể nên đã có sự tổng hợp, lựa chọn thông tin. Cho đến hiện tại, phần nhiều các tư liệu này vẫn còn hiện hữu trong các chùa, tháp; nhưng cũng có một số bia đã bị hủy hoại từ lâu, hoặc chỉ là tấm đá với vài dòng văn khắc không rõ nét. Tuy nhiên, với những trường hợp này, chúng ta vẫn có cơ hội khai thác, nghiên cứu nhờ vào thác bản do Viện Viễn Đông bác cổ in rập từ trước năm 1945, nay lưu trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, đồng thời được in chụp giới thiệu cho độc giả trong bộ sách rất đồ sộ Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm của Viện Cao học thực hành, Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Viễn Đông bác cổ Pháp. Sách do Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội ấn hành năm Đồng thời, trong những năm qua, các nhà nghiên cứu Hán Nôm cũng đã sưu tầm, phân loại và dịch thuật được một số lượng lớn văn khắc như: Văn bia chùa Huế [60], Văn khắc Hán Nôm Việt Nam [179], Văn 8

11 khắc trên chuông khánh triều Nguyễn [180], Văn bia triều Nguyễn (tuyển chọn)[92], Di sản Hán Nôm Thăng Long Hà Nội [188], Văn bia và văn chuông Hán Nôm dân gian Thừa Thiên Huế [199]... Qua nguồn tư liệu này, những sinh hoạt Phật giáo chốn thôn dã, cũng như niềm tin của dân chúng đối với Phật giáo được phản ảnh một cách hết sức sinh động và chân thực Nguồn tài liệu sản phẩm nghiên cứu khoa học Luận án cũng đã tham khảo các sách nghiên cứu lý luận về tôn giáo nói chung như: Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng [190], Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam [178], Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam lý luận và thực tiễn [58],... Những tác phẩm này được coi là cơ sở, nền tảng về mặt lý luận trong việc nghiên cứu tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng. Bên cạnh đó, chúng tôi còn phải sử dụng các sách nghiên cứu về Phật giáo sử Việt Nam hay ở các địa phương của các tác giả Nguyễn Lang, Viện Triết học, Nguyễn Hiền Đức, Trần Hồng Liên, Thích Mật Thể, Thích Như Tịnh, Thích Đồng Dưỡng ; và các sách, bài báo khoa học, luận án, luận văn tốt nghiệp viết về Phật giáo thời Nguyễn của các tác giả Phan Đại Doãn, Nguyễn Văn Kiệm, Đỗ Bang, Nguyễn Cảnh Minh, Lê Cung, Đỗ Thị Hòa Hới, Phan Thu Hằng, Nguyễn Ngọc Quỳnh, Tạ Quốc Khánh Nguồn tài liệu điền dã Luận án còn khai thác nguồn tài liệu là kết quả của quá trình điền dã thực tế, do tác giả đề tài thực hiện vào các năm 2013, 2014, Nó bao gồm tài liệu truyền miệng dân gian do người dân bản địa cung cấp, những khảo sát, ghi chép về di tích, di vật, cách thức thờ tự trong các ngôi chùa, cảnh quan địa lí, kiến trúc công trình. Những thông tin, tư liệu này đã giúp phản ảnh nhiều nội dung mà tư liệu thành văn không đề cập đến, đồng thời, đó cũng là cơ sở để chúng tôi đối chiếu, thẩm định lại tính chính xác của các nguồn tư liệu Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tình nghiên nghiên cứu vấn đề ở trong nước Giai đoạn trước năm 1975 Trước năm 1975, trong những nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam, đáng kể nhất là các bài viết của người Pháp công bố trên tạp chí Những người bạn cố đô Huế (B.A.V.H) vào hai thập niên đầu của thế kỉ XX như L. Cadière, Chùa Quốc Ân: 9

12 ngài khai sơn, các vị trụ trì [13], A.Bonhome, Chùa Thiên Mẫu [12], A.Sallet, Núi đá hoa cương (Ngũ Hành Sơn) [134], J.A.Laborde, Chùa Báo Quốc [61], A.Sallet và Nguyễn Đình Hòe, Liệt kê đền miếu và các nơi thờ tự ở Huế [133]. Thông qua các bài viết này, Phật giáo thời Minh Mạng cũng bước đầu được tìm hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, trong đó chủ yếu là đề cập đến việc xây dựng chùa chiền thời kì này, thái độ của triều Minh Mạng và dân chúng đối với Phật giáo, phẩm hạnh của các sư tăng. Do mỗi tác giả chỉ nghiên cứu một ngôi chùa cụ thể với khung thời gian đến vài thế kỉ nên giai đoạn liên quan đến triều Minh Mạng được đề cập rất sơ lược trong khoảng 1-2 trang, các vấn đề được tìm hiểu còn rất tản mạn, mang nhiều tính địa phương. Ngoài ra, do các tác giả này hầu hết đều mang ý thức hệ của một giáo sĩ Thiên chúa giáo nên nhận định của họ về Phật giáo thường mang tính chủ quan, nặng về phê phán. Cùng với người Pháp, các sư tăng người Việt cũng quan tâm biên soạn lịch sử Phật giáo từ rất sớm, trong đó đáng chú ý có tác phẩm Việt Nam Phật giáo sử lược [147] của tác giả Thích Mật Thể. Với gần 300 trang, công trình này chia thành hai phần Tự luận và Lịch sử. Phần Lịch sử chia làm mười chương, khảo cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam từ thời Bắc thuộc cho đến thời hiện đại. Trong chương về Phật giáo triều Nguyễn, tác giả chủ yếu trình bày về các vị danh tăng tiêu biểu và tình hình Phật giáo. Đóng góp đáng ghi nhận của chương này là những nhận định của tác giả về tình hình Phật giáo đương thời. Tác giả cho rằng Phật giáo về thời này đã kém lắm rồi, nên dù các triều vua vẫn tín ngưỡng sùng phụng, làm chùa đúc tượng mà tinh thần Phật giáo vẫn suy. Đến đây, từ vua quan cho đến thứ dân, ai ai cũng an trí đạo Phật ở sự cúng cấp cầu đảo chứ không biết gì khác nữa... Phần đông Tăng đồ chỉ nghĩ đến danh vọng, chức tước: xin bằng Tăng Cang, Trú trì, Sắc tứ... Bởi vậy cảnh chùa trong nước đã thành những cảnh gia đình riêng, không còn gì là tính cách đoàn thể của một tôn giáo nữa. Họ sống trong Phật giáo hầu hết chỉ dốt và quên [147:229]. Đánh giá này của tác giả đã được nhiều học giả nghiên cứu về triều Nguyễn kế thừa và trích dẫn. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu đầu tiên dành nhiều sự quan tâm cho Phật giáo triều Nguyễn. Tuy nhiên, điểm hạn chế của tác phẩm này là số liệu, tư liệu, sự kiện... được sử dụng phần lớn không trích dẫn 10

13 xuất xứ rõ ràng, có ít luận cứ cho các nhận định, đánh giá, một số nội dung có sự nhầm lẫn đã ảnh hưởng đến tính khoa học và độ tin cậy của công trình. Đây cũng là tác phẩm được tác giả tham khảo ở một mức độ nhất định trong luận án của mình. Giai đoạn từ 1945 đến 1975, Việt Nam tiến hành hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ nên có rất ít công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo được công bố. Việt Nam Phật giáo đấu tranh sử của Tuệ Giác [41], Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XIII của Trần Văn Giáp [42], Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam của Vân Thanh [139] là những công trình tiêu biểu trong giai đoạn này. Điểm chung của các tác phẩm này là trình bày lịch sử Phật giáo Việt Nam qua nhiều giai đoạn theo diễn trình thời gian với những nét chấm phá hết sức sơ lược nên các sự kiện đều mang tính giới thiệu. Nhìn chung, giai đoạn này, các bài viết đã ít nhiều phác thảo những nét sơ lược về Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng, mở đầu cho tiến trình nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, các vấn đề được nghiên cứu thường nhỏ lẻ, rời rạc, phạm vi nghiên cứu phần lớn mới dừng lại ở một số địa phương Giai đoạn từ 1975 đến nay Kể từ sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất (1975) cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến Phật giáo Việt Nam với nhiều cấp độ và từ nhiều cách tiếp cận khác nhau đã được công bố. Là một giai đoạn phát triển của Phật giáo Việt Nam nên Phật giáo thời Minh Mạng cũng được điểm qua, nhắc đến một cách khái quát trong một số công trình, bài viết, cũng có một số danh tăng hay ngôi chùa thời Minh Mạng đã được chọn làm đối tượng nghiên cứu chính của một số tác giả. Tựu chung lại, có thể khu trú các công trình nghiên cứu đó theo các nhóm sau: Nhóm các công trình nghiên cứu chung về Phật giáo Việt Nam Nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam được công bố trong thời gian qua có thể kể đến cả hàng trăm công trình, bài viết, nhưng trong đó chỉ có một số ít có tìm hiểu giai đoạn Phật giáo thời Minh Mạng, hay có những thông tin liên quan, tiêu biểu có các tác phẩm Việt Nam Phật giáo sử luận, Lịch sử Phật giáo Việt Nam và chùa Việt Nam. 11

14 Năm 1978, tập 2 của cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang đã được xuất bản tại Pháp 1 [66]. Tiếp theo nội dung của tập 1, tập 2 này tác giả tiếp tục khảo cứu Phật giáo Việt Nam từ thời Trần cho đến thời Nguyễn. Nếu các giai đoạn trước được tác giả trình bày khá tỉ mỉ trong nhiều chương thì đến Phật giáo triều Nguyễn lại được trình bày khá khiêm tốn trong 16 trang và chỉ giới hạn trong việc tìm hiểu về các danh tăng (chương XXV). Trong 26 danh tăng triều Nguyễn được Nguyễn Lang giới thiệu có 10 danh tăng sống dưới thời Minh Mạng với những thông tin hết sức ngắn gọn và tác giả cũng có sự nhầm lẫn khi giới thiệu Hòa thượng Phúc Điền và Hòa thượng An Thiền là hai người. Năm 1988, nhóm nghiên cứu của Viện Triết học đã công bố cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam [157]. Đây là tác phẩm nghiên cứu tương đối sớm về Phật giáo triều Nguyễn với 3 chương, 65 trang, chiếm trọn vẹn phần thứ 4 của công trình. Trong phần này, các tác giả chú trọng phản ảnh tình hình Phật giáo, giới thiệu các nhà sư tiêu biểu và những ảnh hưởng của Phật giáo trong các nhà thơ lớn lúc bấy giờ. Chương tình hình Phật giáo trong thời kì Nho giáo độc tôn dưới triều Nguyễn được tác giả dành dung lượng lớn nhưng nội dung chính được quan tâm lại là chính sách của các vị vua đầu triều Nguyễn đối với Phật giáo cùng với thái độ của các tầng lớp trong xã hội, còn một số vấn đề khác như nghi lễ, hệ phái, cách thức tổ chức, sinh hoạt, kiến trúc, thờ tự của chùa chiền... đều chưa được đề cập. Nhận định về chính sách đối với Phật giáo của các vua Nguyễn, tác giả khẳng định đó là chính sách hạn chế Phật giáo và cũng thừa nhận tác động của chính sách này là trong một lúc nào đó có phần bị suy giảm, mất vị trí cao trong xã hội, không được phát triển tràn lan, sư tăng không được coi trọng [157: 355] nhưng cuối cùng tác giả vẫn nhận thấy một thực tế là chính sách hạn chế đó không thể ngăn chặn được sự phát triển liên tục của Phật giáo [157:335]. Trong tác phẩm này, các tác giả hoàn toàn chưa khai thác tài liệu Châu bản, do đó, một số nhận định chưa đủ luận cứ để thuyết phục, tiểu sử và sự nghiệp của các danh tăng còn nhiều thiếu sót, cũng giống như tác giả Nguyễn Lang, công trình này cũng nhầm lẫn hòa thượng 1 Tập 2 được Nxb Văn học tái bản trong quyển tổng tập (3 tập) năm 2000, chúng tôi sử dụng bản in này. 12

15 Phúc Điền và An Điền là hai người... Tuy vậy, công trình này đã chạm được đến những vấn đề cốt lõi của Phật giáo thế kỉ XIX. Có thể nói, đây là tiền đề quan trọng cho các tác giả đi sau tiếp tục hướng nghiên cứu này. Năm 2009, nhóm tác giả Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long cho tái bản lần thứ tư tập sách Chùa Việt Nam [138]. Lần tái bản này có bổ sung thêm gần 20 ngôi chùa, tổng cộng có 118 chùa trong toàn quốc được giới thiệu với những thông tin khái quát về lịch sử hình thành, kiến trúc, thờ tự, pháp tượng, pháp khí. Trong đó có một số ngôi cổ tự được xây dựng hoặc trùng tu thời Minh Mạng.Mỗi ngôi chùa trong tập sách đều được nhóm tác giả tái hiện qua nhiều bức ảnh chụp màu đẹp và rõ nét giúp cho người đọc dễ dàng hình dung diện mạo ngôi chùa dù chưa một lần ghé thăm. Ngoài ra, tác phẩm còn có phần giới thiệu khái quát về chùa Việt Nam trong cái nhìn về kiến trúc, thờ tự, về sự phát triển qua các giai đoạn lịch sử và cuối cùng là những sinh hoạt, lễ hội chính trong ngôi chùa. Nhưng có lẽ đóng góp lớn nhất của công trình là đã làm bộc lộ được những giá trị đặc sắc của ngôi chùa Việt và khẳng định được vị thế của ngôi chùa trong đời sống văn hóa dân tộc, để từ đó kêu gọi sự quan tâm, ý thức bảo vệ các ngôi cổ tự. * Nhóm các công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo theo vùng hoặc từng địa phương Tác giả nghiên cứu sớm và công phu nhất về Phật giáo Đàng Trong phải kể đến là Nguyễn Hiền Đức, năm 1995, ông đã cho công bố cuốn Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, 2 tập [39]. Nội dung chủ yếu khảo cứu về lịch sử, truyền thừa của các thiền phái cùng với đó là các danh tăng và ngôi chùa tiêu biểu của đất Đàng Trong. Ngoài ra, tác giả cũng có giới thiệu sơ lược về thái độ của từng vị chúa Nguyễn đối với Phật giáo. Tài liệu sử dụng trong tác phẩm ngoài các bộ sử của triều Nguyễn, tác giả đã tiếp cận được các bộ sách chữ Hán do các thiền sư biên soạn, sử dụng nhiều tài liệu điền dã là các bia tháp, long vị ở nhiều chùa từ Quảng Nam trở vào Nam nên những thông tin trong tác phẩm rất có giá trị. Nhưng rất tiếc, nhiều thông tin trong tác phẩm không chính xác, cách trình bày còn lộn xộn. Tuy thời gian nghiên cứu của công trình chỉ đến thế kỉ XVIII nhưng trong khi trình bày về lịch sử các chùa, danh tăng và hệ phái, tác giả thường trình bày đến hết triều Nguyễn nên 13

16 nhiều nội dung liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng cũng được nhắc đến trong tác phẩm. Mặc dù, còn tồn tại nhiều hạn chế, nhưng nó đã cung cấp cho tác giả luận án nhiều tư liệu có giá trị, song phải có sự so sánh, đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu khác khi sử dụng để đảm bảo tính xác thực của thông tin. Cũng trong năm 1995, tác phẩm Đạo Phật trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ - Việt Nam từ thế kỉ XVII đến 1975 [74] của tác giả Trần Hồng Liên được công bố đã làm sáng tỏ quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo Nam Bộ với những đặc điểm rất riêng mang đậm sắc thái của vùng đất mới. Vai trò của Phật giáo trong đời sống của cộng đồng ở đây cũng được phân tích, luận giải với những lập luận và tài liệu minh chứng xác đáng, qua đó làm rõ được tính địa phương và tính dân tộc của Phật giáo Nam Bộ. Hệ thống chùa tháp cùng với các pháp tượng, pháp khí cũng được tác giả khảo sát tỉ mỉ, mô tả chi tiết cùng với việc cung cấp nhiều thông tin liên quan đến lịch sử xây dựng, quá trình truyền thừa của các hệ phái, lược sử của các danh tăng tiêu biểu. Trong tác phẩm này, thỉnh thoảng cũng có xuất hiện những sự kiện liên quan đến Phật giáo triều Nguyễn và triều Minh Mạng nhưng chỉ mang tính giới thiệu trong một dòng chảy chung của lịch sử Phật giáo Nam Bộ. Nhân kỉ niệm 300 năm thành lập thành phố Sài Gòn - nay là Thành phố Hồ Chí Minh ( ), năm 1998, Thành hội Phật giáo Hồ Chí Minh đã tổ chức "Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh" để cùng nhìn lại tiến trình phát triển của Phật giáo vùng đất phương Nam từ những ngày đầu khai hóa cho đến hôm nay. Qua hội thảo, nhiều vấn đề về lịch sử Phật giáo Nam bộ đã được làm sáng tỏ như lịch sử truyền thừa, quá trình xây dựng, trùng tu, kiến trúc, thờ tự của một số ngôi cổ tự, hành trạng, đóng góp của các cao tăng, các phong trào Phật giáo, sinh hoạt Phật giáo Có thể nói, kết quả của hội thảo đã đánh dấu một bước tiến mới trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo Nam bộ nói riêng và Phật giáo Việt Nam nói chung. Theo đó, nhiều vấn đề liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng cũng bước đầu được làm sáng tỏ. Hầu hết các tham luận đều thừa nhận Phật giáo thế kỉ XIX, nhất là giai đoạn vua Minh Mạng trị vì, Phật giáo Nam bộ đã thực sự phát triển, được các vua Nguyễn dành nhiều ưu ái, có sự chuyển biến đáng kể trong giáo dục và đào tạo tăng sĩ, nhiều danh tăng tài đức đã có ảnh hưởng nhất 14

17 định không chỉ đối với Phật giáo địa phương mà ra cả kinh đô Huế và nhiều khu vực khác của cả nước Những kết quả nghiên cứu đó là những đóng góp quan trọng giúp phục dựng diện mạo toàn diện của Phật giáo Việt Nam. Đầu thế kỉ XXI được xem là giai đoạn nở rộ các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, đáng chú ý là sự xuất hiện của một số công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo ở các địa phương. Trong các công trình này, Phật giáo thời Minh Mạng ít nhiều đã được đề cập đến, góp phần khắc họa đôi nét diện mạo của Phật giáo trong giai đoạn này. Năm 2001, nhóm tác giả Thích Hải Ấn, Hà Xuân Liêm công bố cuốn Lịch sử Phật giáo xứ Huế [4] và bốn năm sau, tác giả Hà Xuân Liêmcho ra đời cuốn Những chùa tháp Phật giáo ở Huế [69]. Đây là hai công trình nghiên cứu toàn diện nhất về Phật giáo Huế. Huế vốn là kinh đô của triều Nguyễn và cũng là một trong những trung tâm lớn của Phật giáo Việt Nam nên lịch sử Phật giáo Huế chiếm giữ một vị trí khá đặc biệt trong lịch sử Phật giáo dân tộc. Với sự đầu tư công phu nguồn tài liệu điền dã lẫn tài liệu thành văn, cùng với thái độ nghiên cứu khoa học nghiêm túc, hai tác giả Thích Hải Ấn, Hà Xuân Liêm đã phản ảnh một cách rõ nét diện mạo của Phật giáo Huế qua những bước thăng trầm của lịch sử, hệ thống chùa tháp được mô tả tỉ mỉ, chi tiết với nhiều hình ảnh minh họa cụ thể với những kiến giải rõ ràng về lịch sử. Qua hai công trình này, chúng ta biết được những ngôi chùa tháp nào ở Huế được xây dựng, trùng tu dưới triều Minh Mạng, đối tượng cúng và số lượng vật phẩm cúng cho chùa, thái độ của vua Minh Mạng và dân chúng đối với Phật giáo, các hệ phái và các vị thiền sư, danh tăng, cách thức sinh hoạt... Luận án đã kế thừa được nhiều thông tin và nguồn tư liệu từ hai công trình này. Quảng Nam là một trong những địa phương Phật giáo khá phát triển, chính nơi đây đã khởi phát một thiền phái mới - thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh. Đến thế kỉ XIX, tông phái này đã mở rộng ảnh hưởng ra nhiều tỉnh thành, không chỉ ở khu vực miền Trung mà cả miền Nam với nhiều danh tăng, đóng góp lớn cho Phật giáo Việt Nam. Một người con của chính đất Quảng Nam Đại Đức Thích Như Tịnh đã dày công tập hợp tư liệu, khảo cứu và công bố công trình Hành trạng chư tăng thiền đức xứ Quảng (2008) [158] và Lịch sử truyền thừa thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh 15

18 (2009) [159] góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh cũng như tiến trình lịch sử của Phật giáo Quảng Nam. Một số danh tăng thuộc thiền phái này sinh sống và hành đạo dưới thời Minh Mạng cũng được tác giả giới thiệu với nguồn tư liệu đáng tin cậy. Cũng hướng nghiên cứu về thiền phái, nhóm tác giả Thích Gia Quang và Nguyễn Tá Nhí công bố tập sách Chùa Liên Phái danh lam nổi tiếng Hà thành (2009)[109]. Chùa Liên phái là nơi ra đời của chi phái Liên tông một thiền phái có sức ảnh hưởng khá mạnh mẽ ở khu vực miền Bắc. Công trình nghiên cứu này cũng đã giới thiệu được những nét chính về lịch sử và quá trình phát triển của chùa Liên Phái và phái Liên tông, các đời trụ trì chùa và sự truyền thừa của tông phái. Trong hai năm 2014 và năm 2015, Trung tâm văn hóa Phật giáo Liễu Quán (Huế) đã xuất bản liên tiếp các chuyên đề về quốc tự Thánh Duyên trên núi Thúy Vân (Huế) (số 3), chùa Trấn Hải trên núi Linh Thái (Huế) (số 4), những ngôi cổ tự trên đất Quảng Bình (số 5), di sản mộc bản Phật giáo Huế (số 6). Các chuyên đề này được thực hiện bởi một nhóm nghiên cứu dày dạn kinh nghiệm, có trình độ Hán học và Phật học cao, đặc biệt có sự hỗ trợ nhiệt tình của Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên Huế với sự tham gia của một số òa thượng, Đại Đức có uy tín nên các tác giả có điều kiện thâm nhập sâu, khảo cứu kĩ càng các tư liệu, hiện vật hiện còn lưu giữ tại các chùa. Nhờ đó, các bài viết trong các chuyên đề này đã có được nhiều phát hiện mới về cả nội dung và tư liệu, nhất là trong việc khảo cứu về các ngôi cổ tự đã mất chỉ còn một vài di vật, xác minh lại lai lịch và hành trạng của một số danh tăng, phát hiện thêm được một số hiện vật quý giá của Phật giáo ở hai địa phương Huế và Quảng Bình. Trong chuyên đề số 6 về di sản mộc bản Phật giáo Huế, các tác giả đã bỏ nhiều công sức khảo cứu 13 địa điểm còn lưu giữ mộc bản ở Huế để từ đó thống kê, phân loại và cung cấp những thông tin cần thiết về số mộc ván này, đồng thời bước đầu nghiên cứu giá trị của một số mộc bản tiêu biểu. Có thể khẳng định, những chuyên đề Liễu Quán nói trên thật sự rất có giá trị về mặt tư liệu góp phần giải đáp nhiều vấn đề còn tồn nghi trong lịch sử Phật giáo của các địa phương này cũng như lịch sử Phật giáo dân tộc. 16

19 Nghiên cứu về Phật giáo gần đây cũng là một trong những đề tài hấp dẫn được nhiều học viên và nghiên cứu sinh chọn lựa, tiêu biểu như tác giả Tạ Quốc Khánh với luận án tiến sĩ Chùa Sắc tứ ở Huế (2012) [64], tác giả Lê Xuân Thông với luận văn thạc sĩ Phật giáo Đà Nẵng từ giữa thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX (2012) [151], tác giả Lê Thị Huyền Trang (2012) với luận văn thạc sĩ Phật giáo Quảng Trị từ giữa thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX [165]. Đóng góp đáng kể của các công trình này là về mặt tư liệu. Chọn Phật giáo của một địa phương làm đối tượng nghiên cứu nên các tác giả có điều kiện khai thác triệt để nguồn tư liệu thành văn và điền dã, cũng như hồi cố, từ đó bước đầu phục dựng lại diện mạo Phật giáo ở các địa phương này trong các thế kỉ XVI-XIX. Đặc biệt, trong luận văn thạc sĩ của Lê Xuân Thông đã cho thấy sự quan tâm đặc biệt của vua Minh Mạng đối với các ngôi cổ tự trên núi Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng). Nhà vua đã ba lần ghé thăm nơi này và ban nhiều đặc ân và tiền bạc, bỏ nhiều công sức trùng tu những ngôi cổ tự trên núi này thành những đại danh lam. Đồng thời, tác giả cũng đã đưa ra được những luận chứng thuyết phục khẳng định người có công đầu tiên truyền bá phái Tào Động vào Đàng Trong không phải là Thạch Liêm như nhiều công trình nghiên cứu đã công bố mà phải là thiền sư Hưng Liên và ông cũng là sơ tổ của phái này tại đây. Ngoài ra, còn có các sách Lược sử Phật giáo và các chùa Phú Yên (1999) [23] của tác giả Nguyễn Đình Chúc, Lược sử Phật giáo và những ngôi chùa Quảng Ngãi của Tỉnh hội Phật giáo Quảng Ngãi (2011) [164], Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long Hà Nội (2010) [59] của tác giả Đỗ Quang Hưng, bài viết Phật giáo Ninh Bình và sự truyền thừa của thiền phái Lâm Tế của tác giả Thích Minh Tuệ (2010). Các sách, bài viết này chỉ là sự tập hợp, giới thiệu các ngôi chùa, danh tăng, thiền phái của Phật giáo địa phương nên trong đó chúng ta cũng có thể tìm thấy tư liệu về một vài ngôi chùa được tạo lập hay trùng tu thời Minh Mạng. * Nhóm các nghiên cứu về Phật giáo thời Nguyễn Kể từ sau khi Hội thảo khoa học về triều Nguyễn lần thứ nhất (1992) được tổ chức, các vấn đề về triều Nguyễn dần được nhiều học giả trong nước và quốc tế quan tâm nghiên cứu hơn. Trong lần hội thảo này, tác giả Trần Hồng Liên đã có bài viết Vài nét về Phật giáo thời Nguyễn [72]. Bài viết chỉ gói gọn trong 12 trang 17

20 nhưng đã khái quát được những nét cơ bản của Phật giáo triều Nguyễn, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến sự phát triển về hệ thống chùa tháp, hoạt động chấn chỉnh lại nền nếp sinh hoạt của Phật giáo, kinh sách... Điều đáng chú ý là trong khi nghiên cứu Phật giáo triều Nguyễn, tác giả Trần Hồng Liên đã chia Phật giáo giai đoạn này thành hai bộ phận là Phật giáo cung đình và Phật giáo dân gian. So với những công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo trước đây thì cách tiếp cận này khá mới. Với cách phân chia này, tác giả đã làm nổi bật nhiều điểm khác biệt của Phật giáo ở trong hai môi trường quan quyền và dân dã, qua đó, cũng cho thấy tính tự quản đặc trưng của các làng xã Việt Nam thời Nguyễn. Tác giả cũng đã đưa ra nhiều luận cứ để bác bỏ hai quan điểm đánh giá về Phật giáo triều Nguyễn vốn được nhiều người thừa nhận, đó là từ nhà Nguyễn trở đi, Phật giáo Việt Nam bước vào giai đoạn suy đồi và chính sách triều Nguyễn qua các giai đoạn, nhìn chung là hạn chế sự phát triển của Phật giáo [72:183]. Có thể nói, đây là đóng góp đáng ghi nhận của bài viết này, nó mở ra một cái nhìn khác về Phật giáo thế kỉ XIX cũng như về triều Nguyễn. Trong khi nghiên cứu về Phật giáo triều Nguyễn, các nhà nghiên cứu dành nhiều sự quan tâm hơn cho việc tìm hiểu chính sách của triều đại này đối với tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng. Có hàng loạt các đề tài nghiên cứu, bài viết liên quan đến hướng nghiên cứu này. Năm 1993, tác giả Nguyễn Văn Kiệm đã có bài viết Chính sách tôn giáo của nhà Nguyễn đầu thế kỷ XIX đăng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử [62]. Tác giả đã dành khoảng một trang đề cập đến chính sách của bốn vị vua đầu triều Nguyễn đối với Phật giáo. Nhận xét về ứng xử của vua Minh Mạng, tác giả cho rằng vị vua này khá khoan dung, thậm chí có lúc cần đến sự viện trợ của Phật giáo. Tác giả Phan Đại Doãn, năm 1996 cũng đã giới thiệu Vài nét về tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam thế kỷ XIX [28] đề cập đến các tín ngưỡng truyền thống ở làng quê và sự dung hợp Nho, Phật, Đạo ở thế kỉ XIX. Đối với Phật giáo, tác giả đã dành khoảng 2 trang phân tích về sự mâu thuẫn giữa chính sách bài xích, hạn chế Phật giáo của triều Nguyễn (chủ yếu là thời Gia Long và Tự Đức) với thực tế phát triển mạnh mẽ của Phật giáo trong dân gian, từ đó rút ra một số đặc điểm của Phật giáo trong giai đoạn này. Cùng năm, tác giả Lê Cung có bài biết Chính sách của triều 18

21 Nguyễn đối với Phật giáo và sự mâu thuẫn của nó đối với hiện thực [24]. Tác giả khẳng định chính sách của triều Nguyễn là hạn chế và ngăn cản sự phát triển của Phật giáo nhưng những quy định khắt khe của triều đình đối với Phật giáo trong một lúc nào đó chỉ có tác dụng tạm thời và trong một phạm vi chật hẹp [24:25]. Bài viết cũng có dẫn một số tư liệu liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng nhằm thể hiện thái độ thỏa hiệp của vua Minh Mạng đối với Phật giáo. Tuy nhan đề bài viết là Chính sách tôn giáo của nhà Nguyễn trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX ở nước ta (2005) [80] nhưng tác giả Nguyễn Cảnh Minh chủ yếu đề cập đến thái độ của triều Nguyễn đối với Công giáo trong bối cảnh lịch sử thế kỉ XIX chứ các tôn giác khác như Phật giáo, Đạo giáo lại không được tìm hiểu nhiều. Không thỏa mãn với kết quả nghiên cứu đã có, năm 2006, tác giả Đỗ Bang một lần nữa chọn vấn đề Về chính sách tôn giáo của triều Nguyễn, những kinh nghiệm lịch sử [9] làm đối tượng nghiên cứu cho một bài viết của mình. Cùng một vấn đề nghiên cứu nhưng trong khi các tác giả trước chỉ chủ yếu sử dụng tư liệu là các bộ chính sử của triều Nguyễn thì tác giả Đỗ Bang đã bổ sung thêm một nguồn tư liệu mới rất có giá trị, đó là Châu Bản. Có thể nói, đây là một trong những nhà nghiên cứu đã sớm chú ý khai thác nguồn tài liệu này trong nghiên cứu các chính sách của các vua triều Nguyễn. Nhờ đó, bài viết đã phản ảnh chính sách của triều Nguyễn đối với tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng được khách quan, cụ thể và thuyết phục hơn, vì vậy, tác giả cũng đã có sự kế thừa nhất định từ kết quả nghiên cứu của bài viết này. Năm 2007, bản thân tác giả Nguyễn Duy Phương tiếp tục theo đuổi hướng nghiên cứu này với đề tài chính sách của triều Nguyễn đối với Phật giáo. Đây là khóa luận tốt nghiệp của tác giả [101]. Khác với các công trình, bài viết trước đó, trong khóa luận này, tác giả đi sâu tìm hiểu chính sách của từng vị vua (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) đối với Phật giáo, từ đó làm sáng tỏ được điểm giống và khác trong việc ứng xử đối với Phật giáo của mỗi triều vua, đồng thời cũng cho thấy được mối quan hệ giữa tình hình đất nước với chính sách của triều đình đối với Phật giáo. Về nguồn tài liệu, kế tục kết quả nghiên cứu của tác giả Đỗ Bang, trong công trình này tài liệu Châu bản triều Nguyễn cũng đã bước đầu được 19

22 sử dụng cùng với nguồn tài liệu khác. Đây là tiền đề quan trọng để tác giả tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này ở luận án tiến sĩ của mình. Nằm trong số ít các công trình nghiên cứu trực tiếp vấn đề tôn giáo thời Minh Mạng, bài viết Chính sách của Minh Mệnh đối với tôn giáo và ý nghĩa của nó trong lịch sử Việt Nam (2009) của hai tác giả Đỗ Thị Hòa Hới, Phan Thị Thu Hằng [54] rất đáng lưu ý. Trong khi các công trình trước thường nghiên cứu chính sách của bốn vị vua đầu triều Nguyễn thì bài viết này chỉ chọn vua Minh Mạng để tìm hiểu nên đã làm nổi bật được cá tính trong tính cách lẫn đường lối trị nước của ông. Bài viết đã làm rõ những tác động của tình hình trong nước và cả quốc tế đến việc hình thành chính sách đối với tôn giáo của vua Minh Mạng và đã tách bạch chính sách của vua Minh Mạng với chính sách của cả triều Nguyễn. Trong nhận định đánh giá về chính sách của vua Minh Mạng đối với Phật giáo, tác giả cũng có bước phát triển hơn khi cho rằng chính sách đối với Phật giáo của Minh Mạng đã góp phần chấn chỉnh lại tình hình Phật giáo cũng như ổn định lại trật tự xã hội, chứ không phải là đối xử lạnh nhạt hay bài xích Phật giáo [54:17]. Có lẽ do giới hạn của một bài viết nên cơ sở để tác giả đưa ra nhận định trên chưa thật sự đầy đủ và thuyết phục nhưng nhận xét đó rất đáng lưu tâm. Năm 2010, trên cơ sở luận án tiến sĩ của mình, tác giả Nguyễn Ngọc Quỳnh đã cho ra mắt tập sách đầu tay với nhan đề Chính sách tôn giáo thời Tự Đức ( ) [116]. Chính sách của vua Tự Đức đối với các tôn giáo lớn như Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo và Công giáo đều được tác giả đề cập. Riêng Công giáo được tác giả dành hẳn một chương, còn Phật giáo được trình bày chung cùng với các tín ngưỡng và tôn giáo truyền thống. Cùng với việc trình bày chính sách, tác giả cũng khái quát tình hình Phật giáo giai đoạn này theo hai nhóm Phật giáo cung đình và Phật giáo dân gian. Nguồn tư liệu sử dụng chính là các bộ sử của triều Nguyễn, các tài liệu điền dã và văn khắc chưa được khai thác nhiều. Song, kết quả nghiên cứu của công trình là cơ sở để đối chiếu, so sánh và đánh giá Phật giáo thời Minh Mạng cũng như các giai đoạn lịch sử khác của Phật giáo Việt Nam. Trong những năm gần đây, trên các đặc san, tạp chí thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam như Liễu Quán, Văn hóa Phật giáo, Phật học, Suối Nguồn liên tiếp có 20

23 những bài viết khảo cứu về truyền thừa của các hệ phái, lai lịch của các Tổ sư, lịch sử của các ngôi chùa cổ thời Minh Mạng. Đáng chú ý nhất là loạt bài viết của tác giả Thích Đồng Dưỡng: Bản giới điệp thiền sư Đạo Lịch chùa Hòe Nhai [32], Một vài nét về hành trạng và tác phẩm của Hòa thượng Phúc Điền ( ) [33]; Sử liệu về Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ [36]. Tác giả Thích Như Tịnh cũng dành nhiều sự quan tâm cho việc khảo cứu hành trạng các thiền sư với các bài như: Bổ chính sử liệu về thiền sư Minh Hải Pháp Bảo [160]; Sử liệu mới về pháp sư Toàn Nhâm Quán Thông [161]; Sử liệu mới về pháp sư Toàn Nhật Quang Đài [162]. Đây là những danh tăng có nhiều đóng góp cho Phật giáo thời Minh Mạng nhưng hiện có rất ít thông tin, nguồn sử liệu đề cập đến. Đóng góp lớn nhất của các bài viết này là nguồn tư liệu mới, hiếm, phần lớn là tài liệu thư tịch chữ Hán được lưu giữ tại các chùa cổ rất khó tiếp cận. Các tác giả cũng dành nhiều công sức trực tiếp điền dã những nơi các danh tăng này sống và hành đạo, đồng thời khi khảo cứu có sự so sánh đối chiếu nhiều nguồn tư liệu thành văn cũng như so sánh tư liệu thành văn với thực địa nên những thông tin mà bài viết cung cấp có tính xác thực và khoa học cao, góp phần bổ sung, đính chính và làm rõ hơn cuộc đời và sự nghiệp của các vị cao tăng Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài Cũng như tình hình ở trong nước, nghiên cứu về triều Nguyễn là một trong những vấn đề được học giả nước ngoài quan tâm nhiều trong tất cả các nghiên cứu về Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu Phật giáo trong giai đoạn này, nhất là giai đoạn vua Minh Mạng trị vì hầu như chưa được học giả nước ngoài tìm hiểu, nghiên cứu. Để phục vụ cho mục đích xâm lược và thống trị, người Pháp đã có khá nhiều nghiên cứu về Việt Nam, trong đó có một số công trình nghiên cứu về Phật giáo, tiêu biểu như: năm 1921, tác giả Samy nghiên cứu lịch sử Phật giáo Đông Dương qua tác phẩm Histoire du Bouddhisme en Indochine [203]; năm 1929, tác giả G.Coulet cho ra đời tác phẩm Cultes et Religions de l Indochine annamite [200] nghiên cứu về các giáo phái và tôn giáo ở An Nam; năm 1970, tác giả P.Gheddo nghiên cứu Công giáo và Phật giáo ở Việt Nam qua tác phẩm Catholiques et Bouddhistes au Vietnam [202]. 21

24 Triều Nguyễn, đặc biệt là triều Minh Mạng là đề tài được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới như Pháp, Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Tác giả Choi Byung Wook, chuyên gia Việt Nam học, giảng viên của Đại học Inha (Hàn Quốc) đã có nhiều công trình, bài viết về triều Minh Mạng, và vùng đất Nam Bộ, tiêu biểu như tác phẩm Southern Vietnam under the Reign of Minh Mạng ( ): Central policies and Local response. Tác phẩm này đã được Nxb Thế giới dịch sang tiếng Việt năm 2011 với nhan đề Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng [16]. Đây là công trình dựa trên bản Luận án Tiến sĩ và đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả ở Đại học Quốc gia Australia, được chương trình Đông Nam Á của Đại học Cornell, New York xuất bản năm Trong tác phẩm này, Choi Byung Wook tập trung phân tích các chính sách của triều đình trung ương đối với vùng đất Nam Bộ và phản ứng của nhân dân địa phương, làm rõ những chuyển biến về chính trị - hành chính và những nét đặc thù về lịch sử, văn hóa, kinh tế, cư dân của vùng đất này. Tác giả cũng dành vài trang đề cập đến tôn giáo Bửu Sơn Kỳ Hương một tôn giáo ra đời và phát triển phổ biến ở Nam Bộ. Các nhà Việt Nam học ở Trung Quốc gần đây cũng có nhiều công trình nghiên cứu về triều Nguyễn. Đáng chú ý nhất là bộ Việt Nam thông sử do hai tác giả Quách Chấn Đạc và Trương Tiếu Mai biên soạn (2001) (chưa có bản dịch tiếng Việt) [204]. Công trình này đã dành hẳn một chương (chương 14) với 101 trang viết về tất cả lịch sử triều Nguyễn, trong đó mục 2 có nhan đề Sự hưng thịnh của triều Nguyễn trong thời kì Nguyễn Thánh Tổ (vua Minh Mạng) vị vua thứ 2 của triều Nguyễn trị vì cũng đã đề cập đến mọi mặt của đất nước, trong đó có vài dòng đánh giá thái độ của nhà vua đối với Phật giáo. Học giả Du Minh Khiêm, chuyên gia nghiên cứu vua Minh Mạng ở Trung Quốc đã phân tích nguồn gốc trị nước từ góc độ tư tưởng triết học của vua Minh Mạng qua bài Tư tưởng triết học của hoàng đế Minh Mệnh triều Nguyễn Việt Nam (2000) [207] (chưa có bản dịch tiếng Việt). Tác giả cho rằng tư tưởng trị nước của vua Minh Mệnh kết hợp cả kính trời và thiên nhân giao cảm, ông cũng là một vị vua rất tôn sùng Nho học, chú trọng lịch sử, chuyên cần chính sự. Các bài viết Các giai đoạn phát triển và những đặc trưng của lịch sử tư tưởng Việt Nam của tác giả Vu Hướng Đông (2001) [206]; Thử bàn về 22

25 chính sách cấm đạo (Công giáo) và ảnh hưởng của nó trong thời kì Minh Mệnh triều Nguyễn Việt Nam (2001) của hai tác giả Tôn Kiến Đảng và Vương Đức Lâm [205] (chưa có bản dịch tiếng Việt) đều có đề cập ít nhiều đến các tôn giáo ở Việt Nam trong thế kỉ XIX, trong đó có Phật giáo. Ngoài ra, còn có các tác phẩm Southern Regionalism and the Composition of the Nguyen Ruling Elite của Cooke Nola (1999) [198], The Mission to Siam and Hue, the Capital of Cochin China, in the years của George Finlayson [197]; Politics and Society in Vietnam During the Early Nguyen period ( ) của Smith, Ralph B [199] cũng nghiên cứu các vấn đề xung quanh giai đoạn triều Nguyễn. Trong các công trình nghiên cứu ở nước ngoài kể trên cũng có tìm thấy những vấn đề liên quan đến Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng của một số tác giả, qua đó, mang đến cái nhìn đa chiều về Phật giáo Việt Nam. Tuy nhiên, hạn chế của phần lớn các công trình kể trên là chưa khảo cứu tài liệu Châu bản triều Nguyễn và hệ thống thư tịch tại các chùa nên các nhận định đôi lúc mang tính chủ quan, phiến diện. Cho đến nay cũng chưa có công trình nào chọn Phật giáo thời Minh Mạng hay Phật giáo triều Nguyễn làm đối tượng nghiên cứu chính Những vấn đề luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu đã xuất bản Vấn đề Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng ( ) bắt đầu được tìm hiểu từ trước những năm 1945 nhưng còn rất khiêm tốn. Từ năm , hầu như không có công trình nào liên quan đến vấn đề này được công bố. Từ thập niên cuối của thế kỉ XX trở lại đây, việc tìm hiểu về Phật giáo triều Nguyễn nói chung mới bắt đầu thu hút được sự tham gia đông đảo của giới nghiên cứu cũng như nhận được sự quan tâm từ phía Nhà nước với các hội thảo khoa học, đề tài khoa học lần lượt được tổ chức, thực hiện. Nằm trong xu thế đó, Phật giáo thời Minh Mạng đã được tìm hiểu, nghiên cứu nhiều hơn. Từ đó, chúng tôi có thể kế thừa một số kết quả nghiên cứu sau: - Một là, phương pháp luận nghiên cứu lịch sử Phật giáo. Từ các công trình nghiên cứu kể trên cho chúng tôi thấy rằng để nghiên cứu thành công đề tài Phật giáo thời Minh Mạng cần phải luôn luôn quán triệt phương 23

26 pháp luận mácxít, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta trong nhìn nhận, phân tích vấn đề tôn giáo. Đồng thời, chúng ta phải xem xét đến bản chất, đặc điểm, vị trí, vai trò của Phật giáo đối với đời sống xã hội người Việt trong suốt quá trình lịch sử. Ngoài ra, cần phải kết hợp các phương pháp lịch sử và lôgic với phương pháp nghiên cứu chuyên ngành về tôn giáo học. - Hai là, kế thừa hệ thống tư liệu về Phật giáo Việt Nam và Phật giáo ở các địa phương Có thể nói, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam và Phật giáo ở các địa phương được công bố, trong những công trình đó cũng có một số tư liệu liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng. Chúng tôi đã kế thừa những tư liệu về các ngôi cổ tự, danh tăng ở Hà Nội, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Phú Yên, thành phố Hồ Chí Minh... qua công trình của các tác giả Thích Gia Quang, Nguyễn Tá Nhí, Thích Hải Ấn, Hà Xuân Liêm, Thích Đồng Dưỡng, Thích Như Tịnh, Trần Hồng Liên, Nguyễn Hiền Đức, nhóm nghiên cứu của tạp chí Liễu Quán... Những công trình này không chỉ phản ảnh quá trình phát triển, đặc điểm kiến trúc, quy cách thờ tự, các pháp tượng pháp khí, danh tăng, thiền phái, di sản văn hóa của ngôi chùa đó mà còn cho thấy niềm tin, sự ngoại hộ của tín đồ phật tử và đông đảo dân chúng đối với Phật giáo. Đây là những nguồn tư liệu rất cần thiết giúp chúng tôi phản ảnh tình hình Phật giáo thời Minh Mạng. Ưu điểm nổi trội của các công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo địa phương là nguồn tư liệu điền dã bởi tác giả của các công trình này phần lớn là người địa phương, và một số còn là tăng sĩ nên họ dễ tiếp cận, khai thác được triệt để tư liệu và nguồn tư liệu thường có tính xác thực cao. Qua những tư liệu này giúp chúng tôi thấy được đặc điểm, vai trò của Phật giáo từng vùng miền, sự phát triển của Phật giáo từng địa phương trong những giai đoạn lịch sử khác nhau. Kế thừa những tư liệu này còn giúp chúng tôi phân tích được điểm giống và khác nhau trong kiến trúc, thờ tự của các ngôi chùa ở những vùng miền khác nhau của đất nước dưới thời Minh Mạng, đồng thời cũng so sánh được tình hình Phật giáo của mỗi khu vực trong cùng một giai đoạn lịch sử. 24

27 Ba là: kế thừa kết quả nghiên cứu tình hình Phật giáo Việt Nam trước thời Minh Mạng Đến nay, các công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong nghiên cứu Phật giáo thời Đinh Tiền Lê, Lý Trần, Lê sơ, chúa Nguyễn. Thông qua công trình của các tác giả Thích Mật Thể, Nguyễn Lang, Nguyễn Duy Hinh, Hà Văn Tấn, Đỗ Quang Hưng, nhóm nghiên cứu của Viện Triết học... chúng tôi có thể kế thừa những kết quả nghiên cứu về tình hình Phật giáo, chính sách đối với Phật giáo của các triều đại trước triều Minh Mạng. Từ đó, chúng tôi có cơ sở để so sánh Phật giáo thời Minh Mạng với Phật giáo dưới các triều đại khác, làm rõ được những đặc điểm chung và riêng, sự kế thừa và phát triển của Phật giáo thời Minh Mạng cũng như chính sách đối với Phật giáo của triều đại này. Thứ tư, kết quả nghiên cứu về Phật giáo triều Nguyễn Nghiên cứu về Phật giáo thời Nguyễn cho đến nay vẫn chỉ có một vài bài viết công bố trên các tạp chí, hay chỉ là một chương của tập sách nghiên cứu chung về lịch sử Phật giáo Việt Nam chứ hoàn toàn chưa có một công trình độc lập nghiên cứu về nó nên kết quả nghiên cứu về vấn đề này vẫn còn nhiều hạn chế, chỉ mới mang tính gợi mở và phần lớn mới chỉ bước đầu tìm hiểu chính sách của triều đại này đối với Phật giáo. Phật giáo thời Minh Mạng là một giai đoạn quan trọng của Phật giáo thời Nguyễn, vì vậy những kết quả nghiên cứu có được tuy chưa nhiều nhưng vẫn hết sức quý giá đối với luận án. Kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả Phan Đại Doãn, Nguyễn Văn Kiệm, Nguyễn Minh Tường, Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Bang, Lê Cung, Trần Hồng Liên, Đỗ Thị Hòa Hới, Phan Thị Thu Hằng, Nguyễn Ngọc Quỳnh... giúp chúng tôi định hình hướng nghiên cứu, cách tiếp cận vấn đề, cung cấp cho chúng tôi cái nhìn tổng quan về Phật giáo thời Nguyễn, chính sách của các vị vua đầu triều Nguyễn đối với Phật giáo, sự tác động qua lại giữa bối cảnh lịch sử với Phật giáo, từ đó giúp chúng tôi có thể nghiên cứu Phật giáo thời Minh Mạng trong mối tương quan với các giai đoạn khác, cho thấy được tính hiệu quả, giá trị của chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng ở các giai đoạn kế tiếp. 25

28 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Tuy đã sớm được các học giả quan tâm nghiên cứu nhưng cho đến nay mới chỉ có một số vấn đề đơn lẻ liên quan đến Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng được tìm hiểu. Nguồn tư liệu mà các tác giả đi trước tiếp cận được cũng còn hạn chế, nhất là nguồn tư liệu Châu bản do chính triều Minh Mạng ban hành và nguồn tư liệu văn khắc, tư liệu Hán Nôm ở các chùa do các tăng sĩ và tín hữu đương thời tạo lập hầu như chưa được khai thác. Do vậy, những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, đó là: Thứ nhất: làm rõ bối cảnh lịch sử và chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng cũng như đánh giá những ưu điểm và hạn chế của chính sách. Thứ hai: trình bày có hệ thống tình hình Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng, trong đó chú ý làm rõ các vấn đề: cơ sở thờ tự, nghi lễ, kinh sách và danh tăng tiêu biểu. Thứ ba: phân tích những đặc điểm nổi bật của Phật giáo Việt Nam giai đoạn vua Minh Mạng trị vì qua cái nhìn đối sánh với Phật giáo các giai đoạn lịch sử khác và với các tôn giáo khác. Chứng minh và khẳng định vai trò của Phật giáo trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội thời Minh Mạng. Thứ tư: từ việc nghiên cứu Phật giáo thời Minh Mạng cần tổng kết, đánh giá những ưu điểm và hạn chế của Phật giáo giai đoạn này, từ đó đúc rút những bài học kinh nghiệm cần thiết cũng như đưa ra những kiến nghị đề xuất đối với các cá nhân, tổ chức quản lý tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng nhằm giúp cho công tác này thực hiện được hiệu quả hơn Tổng quan tình hình Phật giáo Việt Nam trước thời Minh Mạng Phật giáo du nhập vào Việt Nam khoảng đầu Công nguyên với trung tâm đầu tiên là Luy Lâu (tức vùng Dâu, nay là Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Chịu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc, Phật giáo Việt Nam vẫn ngày càng trưởng thành, và tạo được chỗ đứng trong lòng dân tộc Việt. Bên cạnh, các sư tăng đến từ Ấn Độ, Trung Hoa, thời kì này cũng đã xuất hiện các nhà sư Việt Nam, không chỉ truyền bá đạo pháp mà họ còn là đại biểu tinh thần cho tầng lớp hào trưởng, thủ lĩnh các địa phương đang tiến hành cuộc đấu tranh giành lại quyền tự chủ cho dân tộc. Nhiều nhà sư và phật tử đã ủng hộ và tham gia cuộc đấu tranh đó. Chính vì vậy mà sau 26

29 chiến thắng Bạch Đằng năm 938, đất nước Việt Nam được độc lập, trong khi Nho giáo chưa có vị trí đáng kể, thì Phật giáo đã có một ảnh hưởng lớn không những đối với đời sống tâm linh mà cả đời sống chính trị. * Thời Ngô - Đinh - Tiền Lê Nếu trong thời kì Bắc thuộc, Phật giáo đã giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ văn hóa và chủ quyền quốc gia, thì ở buổi đầu độc lập, tự chủ, các triều đại phong kiến Ngô Đinh Tiền Lê tiếp tục dùng Phật giáo vào công cuộc trị nước, thống nhất tinh thần, liên kết cộng đồng quốc gia. Giới tăng sĩ được tham chính và một số thiền sư có uy tín, học thức uyên thâm như Khuông Việt, Vạn Hạnh, Pháp Thuận trở thành những cố vấn đắc lực cho nhà vua trong việc giải quyết nhiều vấn đề quân quốc trọng sự của đất nước. Sau khi lên ngôi hoàng đế, cùng với việc quy định các phẩm cấp cho quan lại, văn võ, năm 971, Đinh Tiên Hoàng đã triệu tập các vị cao tăng để định rõ phẩm trật cho tăng chúng. Thiền sư Ngô Chân Lưu ( ) được vua Đinh Tiên Hoàng tôn làm Khuông Việt Đại Sư 2 và phong chức Tăng thống - chức quan cao cấp đứng đầu hàng tăng lữ và các đạo sĩ trong nước. Trương Ma Ni làm Tăng lục, các thiền sư Pháp Thuận, Vạn Hạnh đều là cố vấn chính trị, quân sự và ngoại giao... Không chỉ trọng dụng tăng sĩ mà các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê còn tạo nhiều điều kiện cho Phật giáo phát triển. Vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành cho xây dựng nhiều chùa, tháp ở vùng đế đô Hoa Lư, biến nơi đây không chỉ là trung tâm kinh tế, chính trị, xã hội mà còn là một trong những trung tâm Phật giáo lớn của cả nước. Triều đình nhà Tiền Lê còn tổ chức đoàn sứ bộ sang nhà Tống thỉnh Đại Tạng Kinh. Đại Việt Sử kí toàn thư chép: Đinh Mùi, năm thứ 14 (1007), mùa xuân, sai em là Minh Xưởng và Chưởng thư ký là Hoàng Thành Nhã dâng tế ngưu trắng cho nhà Tống và xin Kinh Đại Tạng [76:247]. Chuyến đi này kéo dài đến mùa xuân năm Kỉ Dậu (1009), đoàn sứ bộ mới về nước. Đại Tạng là bộ sách vô cùng đồ sộ, bao gồm tất cả kinh, luật, luận của Phật giáo, có giá trị rất lớn trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc. 2 Nghĩa là Vị sư lớn Khuông phò nước Việt 27

30 Ngoài trung tâm Phật giáo Luy Lâu vốn đã ra đời từ rất sớm, giai đoạn này cũng xuất hiện một số trung tâm Phật giáo mới như Hoa Lư, Đại La. Hai thiền phái đã hình thành trong thời Bắc thuộc là phái Tì Ni Đa Lưu Chi và phái Vô Ngôn Thông vẫn tiếp tục phát triển với nhiều thế hệ đệ tử tài danh. Sự tàn bạo của Lê Long Đĩnh khiến cho đất nước rơi vào hỗn loạn có nguy cơ làm tiêu vong nền độc lập non trẻ. Lực lượng tăng sĩ trong nước đứng đầu là Vạn Hạnh đã hậu thuẫn đưa Lý Công Uẩn một người chịu ảnh hưởng sâu sắc của đạo Phật lên ngôi, đạo diễn cho sự ra đời của nhà Lý. * Thời Lý Trần Triều Lý thành lập có sự góp công to lớn của giới tăng sĩ và phật tử, tiêu biểu như Đào Cam Mộc, Vạn Hạnh. Cho nên, ngay sau khi dời đô ra Thăng Long, cùng với việc xây dựng kinh thành mới, vua Lý đã cho xây sửa rất nhiều chùa ở Thăng Long, phủ Thiên Đức và khắp các nơi trong nước. Ngoài ra, còn có rất nhiều chùa tháp được xây dựng bởi dân chúng ở các địa phương. Để góp phần quảng bá giáo lý Phật giáo, hai năm 1018 và 1089, vua Lý đã cử sứ thần sang Tống thỉnh Đại Tạng Kinh. Triều Lý vẫn giữ hệ thống quan chức Phật giáo thời Đinh, Tiền Lê, gồm có các chức Tăng thống và Tăng lục. Một số nhà sư có uy tín lớn được nhà vua phong làm Quốc sư như Quốc sư Viên Thông ( ), Quốc sư Thông Biện (? 1134), Quốc sư Minh Không ( ) Ngoài hai thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông đã có từ trước, dưới triều vua Lý Thánh Tông, vào năm 1069, Phật giáo Việt Nam có thêm một thiền phái nữa là Thảo Đường do thiền sư Thảo Đường người Trung Quốc lập nên. Phái thiền này chủ yếu phát triển trong những người không xuất gia với nhiều thế hệ đệ tử là vua quan triều đình như vua Lý Thánh Tông, Lý Cao Tông, Lý Anh Tông. Chính vua Lý Thánh Tông là thế hệ thứ nhất của thiền phái này. Sang thời Trần, Nho giáo dần dần chiếm được vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần cũng như trong thiết chế chính trị - xã hội. Nhưng Phật giáo cho đến giữa thế kỉ XIV vẫn giữ được sự thịnh vượng của nó. Ba vị vua đầu tiên của vương triều là Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông không chỉ là các vị vua Phật tử mà còn là những người am hiểu Phật học. Đặc biệt, vua Nhân Tông còn xuất gia tu hành. Các 28

31 vua Anh Tông, Minh Tông kế tiếp đều là Phật tử nhiệt thành, hết lòng bảo trợ Phật giáo. Vua Trần Nhân Tông chính là người mở đầu cho phái Trúc Lâm, trở thành Trúc Lâm đệ nhất tổ, tức là Tổ thứ nhất của phái Trúc Lâm. Khắp nơi chùa chiền được xây dựng, chùa Diên Hựu, cụm quần thể chùa tháp Yên Tử, tháp Báo Thiên đều được xây dựng trong thời kì này. Ngoài ra, triều đình còn cho tô tượng, đúc chuông, dịch kinh Phật, soạn sách Phật. Đông đảo quần chúng bình dân cũng theo Phật. Tuy nhiên, khác với các triều đại trước, tăng sĩ lúc này hoàn toàn không tham chính nữa. Triều đình vẫn đặt các chức Tăng thống, Tăng lục, Tăng chánh và Đại hiền quan, nhưng những chức vụ đó chỉ có giá trị về phương diện tổ chức tôn giáo. * Từ thời Hậu Lê đến Tây Sơn Dưới triều Lê, Nho giáo được chọn làm hệ tư tưởng chính thống của Nhà nước. Vì vậy, Phật giáo không còn được coi trọng, nhiều chính sách hạn chế Phật giáo đã được thực hiện. Sau khi lên ngôi, Lê Thái Tổ đặt lệ thi tăng nhân, những người trên 50 tuổi và thông hiểu giáo lý mới được công nhận, những người không đạt đều bắt hoàn tục. Nhà nước cấm quan lại, nhân dân không được xây thêm chùa quán mới, tự tiện đúc chuông, tô tượng, chủ yếu là trùng tu một số chùa tháp cũ. Tuy không được nhà nước quan tâm nhưng Phật giáo vẫn tồn tại trong xã hội, được mọi giới thừa nhận, nhất là quần chúng nhân dân. Nhiều chùa tháp vẫn được xây dựng như: Lê Sát cho xây chùa Thanh Đàm, Chùa Độ rộng đến 90 gian. Chùa Báo Thiên ở kinh thành cũng được mở rộng. Bản thân vua Lê Thánh Tông, một người rất sùng Nho học vẫn phải thừa nhận sự ảnh hưởng của Phật giáo đối với nhân dân: Giáo lý Phật, Lão hết thảy đều mê đời, lừa dân, che lấp nhân nghĩa, cái hại của nó không kể xiết mà lòng người vẫn rất ham tin. Đạo của Thánh hiền (Nho giáo) đều thiết dụng trong cuộc sống thường ngày mà lòng ham thích của người ta lại chẳng bằng Phật Lão [29:308]. Từ thế kỉ XVI trở đi, đất nước dần dần mất ổn định vì các cuộc nội chiến giữa các tập đoàn thống trị Lê Mạc, Trịnh Nguyễn. Các dường mối của đạo Nho, chỗ dựa cho kỷ cương xã hội đã trở nên lỏng lẻo, thậm chí lay chuyển. Nhân dân đau khổ tìm sự an ủi ở Phật giáo. Ngay các tập đoàn thống trị cũng xem Phật giáo là 29

32 chỗ dựa tinh thần, vì thế Phật giáo lại được hưng khởi trở lại, tuy không còn đạt được đỉnh cao như thời Lý - Trần. Tư liệu văn bia thời Mạc đã minh chứng cho sự phát triển mạnh mẽ trở lại của đạo Phật. Trong số 147 bia thời Mạc được tìm thấy có đến 102 bia chùa có nội dung liên quan đến ruộng đất, việc xây dựng và người hưng công [10:19]. Đi tiên phong cho việc xây dựng chùa tháp, tạc tượng, đúc chuông chính là các thành viên của hoàng tộc nhà Mạc như: Mạc Phúc Nguyên đã ban Cân tiền cho chùa Linh Cảm (Từ Sơn - Bắc Ninh, 1557), Mạc Mậu Hợp cúng 20 lạng bạc vào chùa Hoa Tân (Hải Phòng, năm 1582). Đặc biệt, Thái Hoàng Thái Hậu Vũ Thị Ngọc Toàn đã cúng 30 mẫu ruộng và 6000 lá vàng cùng bạc tiền cho trên chục ngôi chùa ở khu vực Dương Kinh và vùng phụ cận. Nhà Mạc còn cho phép cá nhân cúng ruộng vào chùa dưới dạng làm công đức và đặt hậu. Chính vì vậy, dưới thời Mạc hầu như chùa nào cũng có ruộng, trong đó nhiều chùa có số ruộng lớn hàng chục mẫu như chùa Pháp Vũ (Thường Tín Hà Nội) 70 mẫu, chùa Hoa Tân (Hải Phòng) 50 mẫu, chùa Nghiêm Quang (Hải Phòng) 31 mẫu, chùa Thiên Phúc (Hải Phòng) 25 mẫu 1 sào 2 thước. Hầu hết các chúa Nguyễn đều là những người rất mộ Phật, họ xem Phật giáo như là chỗ dựa tinh thần cho việc lập quốc an dân trên vùng đất mới, nhờ đó, Phật giáo ngày càng phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng trên đất Đàng Trong. Không chỉ nhiệt tâm xây cất nhiều chùa mới, trùng hưng nhiều chùa cũ, đúc chuông, tô tượng, thỉnh kinh, các chúa Nguyễn còn khuyến khích các vị sư trong nước cũng như từ Trung Hoa đến hoằng pháp tại Đàng Trong. Nhờ đó, một số thiền phái mới đã được du nhập và truyền bá vào nước ta như phái Lâm Tế, Tào Động, trong khi đó, phái Trúc Lâm cũng được phục hồi, góp phần tạo nên tính đa dạng cho Phật giáo Đàng Trong. Sau khi chính quyền chúa Nguyễn bị phong trào Tây Sơn lật đổ, rồi cuộc chiến tranh dai dẳng giữa quân Tây Sơn với lực lượng của Nguyễn Ánh đã làm cho Phật giáo sa sút nghiêm trọng, phần lớn chùa chiền bị hư hại, chuông tượng, kinh sách bị tiêu hủy, tăng sĩ tản mát khắp nơi. Vua Quang Trung sau khi lên ngôi cũng kiểm soát Phật giáo một cách chặt chẽ. Nhà vua xuống chiếu bỏ những chùa nhỏ ở 30

33 các làng, đem gỗ gạch làm ở mỗi phủ huyện một chùa lớn do nhà nước trông nom, bắt buộc những sư tăng không xứng đáng phải hoàn tục, chọn lấy tăng nhân có học thức, có đạo đức trụ trì. Đồng thời, để tăng cường binh lực, nhà vua cho tịch thu các đồ tế khí bằng đồng, chuông chùa để đúc súng đại bác khiến cho Phật giáo thêm phần sa sút. * Thời Gia Long ( ) Sau khi nhà Tây Sơn thất bại, vua Gia Long, người khai sinh ra triều Nguyễn đã tỏ rõ thái độ hoài nghi đối với Phật giáo, theo ông:...sách nhà Phật nói Có duyên Phật độ, không duyên Phật chẳng độ. Lại nói Thờ cha mẹ chẳng ra gì, tuy hàng ngày ăn chay niệm Phật cũng vô ích. Trung với vua mà đến thế, dẫu không cúng Phật cũng không sao. Như thế thì người có duyên cần gì phải độ Phật? Mà người không duyên thì Phật độ làm sao được [126: 586]. Từ thái độ không mấy thiện cảm, thậm chí coi thường Phật giáo, Gia Long đã nghiêm khắc chấn chỉnh lại hoạt động Phật giáo với những nhiều chỉ dụ cứng rắn. Năm 1804, nhà vua xuống dụ nghiêm cấm việc xây chùa mới, tô tượng, đúc chuông, làm chay. Gần đây có kẻ sùng đạo Phật, xây dựng chùa chiền quá cao, lầu gác rất là tráng lệ, đúc chuông tô tượng rất đỗi trang hoàng, cùng là làm chay, chạy đàn, mở hội, phí tổn về cúng Phật nuôi sư không thể nào kể hết, để cầu phúc báo viễn vông đến nỗi tiêu hao màu mỡ. Vậy từ nay về sau, chùa quán có bị đổ nát mới được tu bổ, còn làm chùa mới, tô tượng đúc chuông, đàn chay hội chùa hết thảy đều cấm. Sư sãi có kẻ chân tu thì lý tưởng sở tại phải khai rõ tính danh quán chỉ, đem nộp cho quan trấn để biết rõ số [126:581]. Gia Long còn sai các đình thần xét hết các chùa trong hạt, từ hòa thượng cho đến đạo đồng phải ghi hết số người vào sổ để dâng, rồi sai bộ truyền bảo Phàm tăng độ tuổi từ 50 trở lên thì vẫn miễn lao dịch, chưa đến 50 tuổi thì phải chịu lao dịch như dân, kẻ nào dám trốn tránh thì bắt tội [126:583]. Tuy nhiên, trong thực tế, bản thân nhà vua cũng đã cho sửa chùa Kim Cương, trùng kiến ngôi Quốc Tự Thiên Mụ và một vài lần tổ chức Lễ Trai đàn chẩn tế ở chùa Thiên Mụ. Tóm lại, từ khi đất nước được hoàn toàn độc lập tự chủ đến thời Gia Long, Phật giáo Việt Nam đã cùng thịnh suy với những thăng trầm của lịch sử dân tộc. 31

34 Trong quá trình đó, Phật giáo đã có nhiều đóng góp cho công cuộc trị quốc, an dân của các triều đại phong kiến. Tuy nhiên, thái độ của các nhà nước đối với Phật giáo không phải hoàn toàn thống nhất, bên cạnh sự ưu ái, coi trọng, Phật giáo cũng có lúc bị hoài nghi, lạnh nhạt. Dẫu vậy, đối với những người bình dân, trong bất kì giai đoạn nào, Phật giáo vẫn luôn chiếm giữ vị trí quan trọng, là nhu cầu tâm linh không thể thiếu trong cuộc sống còn lắm rủi ro và gian nan. * Tiểu kết chương 1 1. Trong luận án này chúng tôi đã sử dụng nhiều loại tài liệu khác nhau, có thể chia thành 3 loại chính: tài liệu thư tịch do triều đình trung ương biên soạn, do các sư tăng đương thời ghi chép, tập hợp trong các bộ sử cũ, hay do các tín hữu phật tử khắc ghi trên bia đá, chuông đồng; tài liệu điền dã do chính tác giả sưu tầm, khảo cứu ở các chùa hiện nay; tài liệu tham khảo là những nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước về lí luận tôn giáo cũng như những vấn đề liên quan đến lịch sử Phật giáo Việt Nam. Bằng cách sử dụng nhiều nguồn tài liệu do nhiều đối tượng viết, từ quan lại triều đình, cho đến các sư tăng và cả dân chúng bình dân, chúng tôi tập trung phục dựng lại bức tranh về Phật giáo thời Minh Mạng một cách khách quan và chân thực nhất. 2. Vấn đề Phật giáo thời Minh Mạng từ sớm đã có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. Giai đoạn trước năm 1975, chủ yếu là các bài viết của người Pháp nghiên cứu về kiến trúc, thờ tự, sinh hoạt của một số chùa ở Huế và Quảng Nam. Điểm chung của các tác phẩm công bố trong giai đoạn này là đều không chọn Phật giáo thời Minh Mạng làm đối tượng nghiên cứu chính mà chỉ có một số vấn đề liên quan đến Phật giáo giai đoạn này được đề cập đến một cách sơ lược mang tính giới thiệu. Từ sau năm 1975 đến nay, ở trong nước và nước ngoài đều đã có nhiều công trình liên quan đến đề tài Phật giáo thời Minh Mạng được công bố, trong đó một số tác phẩm có giá trị cao mà tác giả đã kế thừa nhất định ở luận án của mình. Đóng góp chủ yếu của các công trình này là đã cho thấy được sự phát triển liên tục của Phật giáo Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử; tình hình, chính sách của Phật giáo dưới các triều đại phong kiến Việt Nam. Đây là tiền đề rất quan trọng để nghiên cứu 32

35 sự kế tục và phát triển của Phật giáo thời Minh Mạng. Đối với Phật giáo thời Minh Mạng, các công trình nghiên cứu cũng đã bước đầu cho thấy thái độ, hoạt động ngoại hộ, cúng dường của các tầng lớp xã hội đối với ngôi chùa; kiến trúc, quy cách thờ tự, nghi lễ, truyền thừa, danh tăng của một số ngôi chùa lớn dưới thời Minh Mạng. Chúng tôi cũng kế thừa được một số tư liệu liên quan đến đề tài trong các công trình đi trước. Tuy nhiên, còn nhiều vấn đề thuộc đề tài này vẫn còn để ngỏ, một số nguồn tư liệu chưa được khai thác. Có thể khẳng định, cho đến nay chưa có một công trình nào tìm hiểu đề tài này một cách trọn vẹn về nội dung, và cả không gian, thời gian nghiên cứu. Trước hạn chế của các công trình đã công bố, luận án sẽ tập trung làm rõ những nhân tố tác động đến Phật giáo thời Minh Mạng, cố gắng tái hiện tình hình, phân tích đặc điểm, vai trò của Phật giáo giai đoạn này, nhằm góp phần lấp đầy những khoảng trống trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, bảo lưu và phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Phật giáo đời sống xã hội và công cuộc xây dựng đất nước hôm nay. 3. Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã đưa dân tộc ta thoát khỏi ngàn năm đô hộ của phong kiến phương Bắc, mở ra kỉ nguyên độc lập, tự chủ cho dân tộc Việt Nam. Ngay từ thời Bắc thuộc, Phật giáo đã được du nhập và chiếm giữ một vị trí quan trọng đời sống tâm linh của dân tộc Việt. Vì thế, các vương triều của thời kì độc lập, từ Ngô, Đinh, Tiền Lê cho đến Lý, Trần đều ủng hộ Phật giáo. Đó là thời kì hoàng kim của Phật giáo Việt Nam. Sang đến thời Lê, cùng với sự trỗi dậy của Nho giáo, Phật giáo dần mất vai trò chính trị và ý thức hệ ở triều đình nhưng nó vẫn tiếp tục phát triển ở khắp các làng quê. Trong giai đoạn đất nước có nhiều bất ổn với các cuộc xung đột, nội chiến, Phật giáo lại được các chính quyền Mạc, Lê - Trịnh, Nguyễn hậu thuẫn trở nên hưng thịnh trở lại. Đến triều Nguyễn, dưới thời vua Gia Long, Phật giáo lại bị hạn chế, nhà nước kiểm soát chặt chẽ mọi hoạt động khiến cho Phật giáo ít có điều kiện phát triển trong giai đoạn này. Rõ ràng, sự thịnh suy của Phật giáo Việt Nam luôn chịu nhiều tác động từ thái độ, chính sách của các triều đại phong kiến, nhưng nhìn chung không có chính quyền nào cấm đoán khắt 33

36 khe, hay cự tuyệt hoàn toàn với Phật giáo. Nó vẫn luôn được tôn trọng và là một thành tố không thể thiếu trong tâm linh và văn hóa dân tộc. 34

37 CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI PHẬT GIÁO THỜI MINH MẠNG ( ) 2.1. Bối cảnh lịch sử đầu triều Nguyễn ( ) Triều Nguyễn được thiết lập trong một bối cảnh lịch sử đầy biến động. Trên thế giới, cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản là những hoạt động ráo riết tranh giành thị trường và xâm chiếm thuộc địa của các nước thực dân phương Tây. Điều đó đã đe dọa trực tiếp đến chủ quyền của các quốc gia phương Đông, trong đó có Việt Nam. Hơn nữa, trong quá trình xâm chiếm thuộc địa, các nước tư bản còn đem đến các vùng đất mới những sản phẩm của nền văn minh phương Tây. Đó không chỉ là tàu đồng, súng trường, đại bác mà còn có cả những tri thức khoa học, những công nghệ, kỹ thuật mới, lối sống mới và cả những luồng tư tưởng mới, dẫn đến sự va chạm của các nền văn minh, giữa văn minh nông nghiệp của phương Đông và văn minh công nghiệp của phương Tây. Ở trong nước, sự tranh giành quyền lực giữa các tập đoàn phong kiến Lê - Mạc, Trịnh Nguyễn, Tây Sơn Nguyễn đã đưa đến những hệ quả hết sức bất lợi cho sự phát triển của một quốc gia: loạn ly và chia cắt, cát cứ và phân lập, nội chiến và chống ngoại xâm Do vậy, triều Nguyễn không chỉ phải đối diện, giải quyết những vấn đề hậu chiến tương tự các chính quyền phong kiến trước đó mà vấn đề còn phức tạp và mới mẻ hơn nhiều, thậm chí chưa có tiền lệ trong lịch sử Việt Nam, đó là: xóa bỏ những mặc cảm về sự chia cắt đất nước gần hai thế kỉ để tạo nên sự hòa hợp dân tộc; quan hệ, ứng xử bang giao không chỉ với những nước láng giềng quen thuộc như Xiêm La, Vạn Tượng, Ai Lao hay Trung Hoa nữa mà còn có các nước phương Tây như Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Mỹ là những nước tư bản có hệ tư tưởng khác biệt, có trình độ văn minh cao hơn, và đang đầy dã tâm xâm lược, mở rộng thuộc địa. Trong bối cảnh đó, vua Gia Long và kế tiếp là vua Minh Mạng đã tiếp tục xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền và chuyên chế, lấy Nho giáo làm hệ tư tưởng chính thống của triều đại. Theo học thuyết Nho giáo, vua là nhân vật trung tâm có uy quyền tuyệt đối về mọi phương diện thế tục đối với quan lại, dân chúng; 35

38 là Thiên tử, nhận mệnh Trời cai trị dân ; các sĩ phu nhập cuộc phải biết tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, phải biết ứng xử tôi trung không thờ hai chúa Những quan điểm đó của Nho giáo không chỉ phù hợp với tham vọng của các vua nhà Nguyễn mà còn khiến nó trở thành vũ khí sắc bén để bảo vệ lợi ích chế độ thống trị của vương triều. Vì vậy, dưới triều Nguyễn, Nho giáo không những là học thuyết chính trị trang bị cho tất cả quan lại để trị nước và để dân chúng thực hiện mà còn là nội dung giáo dục đào tạo cho tất cả các cấp học, nhằm khẳng định vị trí của một tôn giáo đặc quyền bao trùm lên thiên hạ. Trên nền tảng tư tưởng Nho giáo, các vua Nguyễn tập trung xây dựng bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương theo hướng tăng cường củng cố chế độ quân chủ trung ương tập quyền, mà hoàn thiện nhất là sau cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng. Kinh tế đất nước trong nửa đầu thế kỉ XIX đã có những bước tiến nhất định. Việc thực hiện các chính sách khẩn hoang, quân điền, thủy lợi đã góp phần phục hồi và phát triển nền sản xuất nông nghiệp vốn đã sa sút trầm trọng ở nhiều thế kỉ trước. Hoạt động công thương nghiệp cũng có điều kiện phát triển hơn nhờ những thuận lợi về sự thống nhất lãnh thổ, sự hoàn thiện hơn của hệ thống giao thông. Các ngành nghề thủ công phát triển ở cả khu vực nông thôn và một số thành phố, đô thị. Việc buôn bán, trao đổi qua các tuyến đường dài và hệ thống chợ quê tiếp tục được mở rộng. Hoạt động ngoại thương tuy không còn nhộn nhịp như trước nhưng các vua đầu triều Nguyễn vẫn chủ động cho thuyền ra nước ngoài buôn bán, cũng như mở cửa cho thuyền buôn các nước trong khu vực đến giao thương. Riêng đối với tàu thuyền phương Tây, để đảm bảo an ninh, từ thời Minh Mạng chỉ được phép giao tại thương cảng Đà Nẵng. Về văn hóa xã hội: vào đầu thế kỉ XIX, ở Việt Nam có sự hiện diện của hầu hết các tôn giáo lớn. Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo có nguồn gốc từ phương Đông du nhập vào nước ta từ đầu công nguyên đã được dung nạp, thử thách và hòa nhập với văn hóa dân tộc. Trong khi đó, Công giáo lại được du nhập từ các nước phương Tây trong thời kì ra đời và phát triển chủ nghĩa tư bản vào các thế kỉ XVI-XIX nên nó gặp phải nhiều trở ngại về phong hóa, quan niệm và xung đột dân tộc. Do quan hệ ràng buộc lợi ích trước đó nên sau khi lên ngôi, Gia Long vẫn giữ thái độ không 36

39 quá lạnh nhạt với các giáo sĩ và tổ chức giáo hội Công giáo. Không một chỉ dụ cấm đạo nào được ban hành dưới triều Gia Long. Nhưng đến khi Minh Mạng một hoàng tử có tính cách mạnh mẽ và không mặn mà với phương Tây kế vị thì quan điểm của vị vua này đối với phương Tây nói chung và Công giáo nói riêng đã thay đổi. Vua Minh Mạng từ chỗ hạn chế ảnh hưởng truyền đạo đã đi đến cấm đạo một cách không khoan nhượng. Theo Đại Nam thực lực, trong thời gian vua Minh Mạng trị vì đã có đến 6 đạo dụ và 2 điều lệ liên quan đến việc cấm đạo Công giáo, lí do cấm đạo được nêu đều có phần liên quan đến vấn đề an ninh quốc gia, quyền uy của vương triều và vấn đề Lễ, Pháp, thể chế của triều đình. Trái ngược với thái độ đối với Công giáo, các vua Nguyễn đối với những tôn giáo, tín ngưỡng khác tuy có lúc cũng hạn chế, cũng quản lý chặt chẽ nhưng cơ bản vẫn là thái độ khoan dung, tôn trọng, vì vậy, Phật giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng truyền thống vẫn chiếm giữ một vị trí nhất định trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt. Các vua Nguyễn đều rất coi trọng học vấn và khoa cử. Ngay từ đầu thời Minh Mạng đã cho lập Quốc Tử Giám, mở khoa thi Hương, thi Hội để đào tạo nhân tài. Công việc biên soạn quốc sử, các bộ chính sử của vương triều, các bộ tùng thư và địa chí được triều đình đặc biệt quan tâm, nhờ đó đã cho ra đời nhiều bộ sách có giá trị như: Lịch triều hiến chương loại chí (49 quyển), Hội điển toát yếu (14 quyển), Đại Nam thực lục, Minh Mệnh chính yếu, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam liệt truyện Mặc dù có nhiều cố gắng và cũng đã đạt được một số thành tựu nhất định, nhưng tình hình đất nước ở những thập kỉ đầu của thế kỉ XIX vẫn còn tồn tại những bất ổn. Tính chất tập quyền chuyên chế dựa trên học thuyết Nho giáo đề cao tuyệt đối vương quyền của nền chính trị triều Nguyễn, bên cạnh những tác dụng tích cực thì cũng đã đưa đến sự cực đoan trong các chính sách, dẫn đến hệ quả ngày càng lún sâu vào tình trạng chuyên chế, quan liêu cao độ, từ đó làm nảy sinh nhiều bức xức, mâu thuẫn trong xã hội, và đặc biệt là đã tạo nên một thế lực bảo thủ cản trở những tư tưởng phá cách, canh tân, đổi mới. Nạn kiêm tính, cướp đoạt ruộng đất của địa chủ, cường hào vẫn diễn ra thường xuyên, liên tục, thậm chí ngày càng nghiêm trọng hơn. Ruộng đất công của các làng 37

40 xã bị thu hẹp dần nhưng nhà nước vẫn duy trì chế độ tô thuế, lao dịch nặng nề nhằm đảm bảo lợi ích cho chính quyền phong kiến. Tình trạng quan lại trong bộ máy chính quyền các cấp tham nhũng, vơ vét khiến cho dân chúng, chủ yếu là nông dân ngày càng nghèo túng, chất chứa nỗi bất bình sẵn sàng đứng lên phản kháng. Ngay từ khi Gia Long lên ngôi năm 1802, các cuộc nổi dậy chống lại triều Nguyễn đã bắt đầu bùng phát. Theo tác giả Nguyễn Phan Quang, trong giai đoạn bốn vị vua đầu triều Nguyễn ( ) đã có gần 400 cuộc khởi nghĩa chống triều đình, trong đó chỉ riêng thời Gia Long, Minh Mạng đã chiếm 2/3 với gần 300 cuộc [111:6]. Nhờ có quân đội mạnh nên các cuộc nổi dậy đều bị dập tắt nhưng đã có vô số binh lính và dân chúng tử nạn, mâu thuẫn xã hội vẫn không thể hòa dịu, khối đại đoàn kết dân tộc ngày càng thêm rạn nứt. Tóm lại, được thành lập trong bối cảnh quốc tế và trong nước đã có nhiều biến chuyển nhưng triều Nguyễn vẫn cố gắng khôi phục, củng cố chế độ phong kiến tập quyền dựa trên học thuyết Nho giáo đã lỗi thời và trở nên bảo thủ. Từ chỗ coi phương Tây và Công giáo là mối đe dọa tiềm tàng đối với an ninh quốc gia, các vua đầu triều Nguyễn từ chỗ lạnh nhạt đến hạn chế, để rồi cuối cùng là thực thi chính sách cấm đạo một cách quyết liệt, cùng với đó là hạn chế giao thương với các nước phương Tây. Mặc dù kinh tế đất nước đã có bước phát triển, đời sống nhân dân phần nào được cải thiện hơn trước nhưng xã hội vẫn còn nhiều bất ổn, người dân vẫn chưa thực sự có cuộc sống yên bình. Trong bối cảnh đó, những yếu tố tích cực của Phật giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng cổ truyền đã được các vua Nguyễn khai thác phục vụ cho công cuộc trị nước, vì vậy, trong suốt nửa đầu thế kỉ XIX, các tôn giáo, tín ngưỡng đã có từ lâu đời ở nước ta tiếp tục được truyền bá và phát triển trong lòng dân tộc Vài nét về thân thế và sự nghiệp vua Minh Mạng Minh Mạng có tên húy là Phúc Đảm, con trai thứ tư của vua Gia Long và bà Hoàng hậu Thuận Thiên Trần Thị Đang, cùng cha khác mẹ với hoàng tử Phúc Cảnh. Minh Mạng sinh ngày 23 tháng 4 năm Tân Hợi ( ) tại Gia Định. Năm 1793, khi hoàng tử Phúc Đảm mới lên 3 tuổi, Nguyễn Ánh đã giao cho Thừa 38

41 Thiên Cao Hoàng Hậu (mẹ hoàng tử Phúc Cảnh) làm con nuôi. Năm 1820, hoàng tử Phúc Đảm lên ngôi, lấy niên hiệu là Minh Mạng. Tuy không phải là con trưởng nhưng ông đã được vua Gia Long chọn làm người kế vị khi vừa tròn 25 tuổi, bởi nhà vua cho rằng: nước nhà mới yên, phải chọn người lớn tuổi cầm quyền, chẳng nên dùng kẻ ấu thơ, hoàng tử thứ tư (tức vua Minh Mạng) hiền và lớn hơn cả, vua đã để ý. [126:156]. Nhưng theo nhiều nhà nghiên cứu, nguyên nhân sâu xa của sự chọn lựa này còn xuất phát từ ý thức đề phòng mối họa xâm lăng đến từ phương Tây. Các con của Hoàng tử Cảnh tuy thuộc dòng đích tôn nhưng lại chịu ảnh hưởng của Công giáo và có mối quan hệ mật thiết với các giáo sĩ người Pháp. Vốn là người từng trải, tiếp xúc nhiều với các giáo sĩ và thế lực phương Tây, vua Gia Long hiểu rõ nguy cơ xâm hại tới trật tự xã hội, văn hóa truyền thống dân tộc đến từ Công giáo cũng như nguy cơ các giáo sĩ ngoại quốc cấu kết với các thế lực thực dân mưu toan xâm nhập lãnh thổ Việt Nam. Chính vì vậy, việc gạt bỏ con của Hoàng tử Cảnh mà chọn Minh Mạng một người theo học thuyết Nho giáo, đã lớn tuổi và đầy bản lĩnh chính là ẩn ý sâu xa của Gia Long muốn rũ bỏ hết mối dây liên hệ xa gần, những nợ nần với người Pháp và các giáo sĩ. Minh Mạng đã không phụ sự kì vọng của vua cha. Ông luôn hiểu rõ chức trách của mình, siêng năng tham cứu nhiều sách vở dạy về trị nước, chăm lo việc chính sự. Sách Đại Nam thực lực cho biết: Vua sáng suốt cẩn thận về chính thể. Những chương sớ trong ngoài tâu lên, nhất nhất xem qua, dụ tận mặt cho các nha nghĩ chỉ phê phát, việc quan trọng thì phần nhiều vua tự nghĩ soạn, hoặc thảo ra, hoặc châu phê [129:459]. Đánh giá về vua Minh Mạng, tác giả Nguyễn Minh Tường cho rằng: Minh Mạng rất có ý thức về trách nhiệm đứng đầu quốc gia của mình. Nét nổi bật trong tính cách của Minh Mạng là thông minh, sâu sát việc chính sự và quyết đoán. Sử gia thế kỉ XIX đã ví ông như một Lê Thánh Tông của triều Nguyễn [176: 26]. Còn GS. Vu Hướng Đông (trường Đại học Trịnh Châu, Trung Quốc) thì cho rằng: Minh Mạng là một ông vua tao nhã uyên thâm, có hùng tài [97:272]. Những nhận xét trên hoàn toàn xác đáng, bởi lẽ thực tế trong những năm cầm quyền của mình, vua Minh Mạng đã làm được nhiều việc cho đất nước, trong đó 39

42 thành tựu đáng chú ý nhất phải kể đến là công cuộc cải cách hành chính và phát triển văn hóa giáo dục. Ngay từ năm đầu lên ngôi đến năm Minh Mạng thứ 12 (1831), vua Minh Mạng đã từng bước hoàn thiện bộ máy hành chính tại trung ương và các địa phương trong cả nước. Ở trung ương, vua Minh Mạng tiến hành cải tổ và đổi mới các cơ quan văn phòng của hoàng đế, như thành lập Nội Các (1829), Cơ Mật Viện (1834), đồng thời, tiến hành từng bước hoàn thiện tổ chức và chức trách của Lục bộ và Lục tự. Ở cấp địa phương, thay đổi lớn nhất là từ năm 1832, vua Minh Mạng quyết định xóa bỏ cấp trấn thành, bãi bỏ chức tổng trấn và chia đất nước thành 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên. Đồng thời, với việc cải cách hành chính ở cấp tỉnh, nhà vua còn thực hiện nhiều đổi mới, điều chỉnh, hoặc chuẩn hóa bộ máy hành chính cấp phủ, huyện và cấp cơ sở là xã. Để tăng cường kiểm soát đối với khu vực miền núi, đặc biệt vùng miền núi phía Bắc, vua Minh Mạng áp dụng chế độ lưu quan. Khác với chế độ thổ quan trước đây, chế độ lưu quan giúp nhà nước nắm được quyền kiểm soát xuống tận các châu huyện biên giới, hạn chế xu hướng tự trị, cát cứ của các tù trưởng miền núi. Với những thay đổi cơ bản đó, công cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng thực sự đã tăng cường củng cố chế độ trung ương tập quyền, thúc đẩy bộ máy nhà nước hoạt động có hiệu quả hơn, từ đó, góp phần củng cố nền thống nhất quốc gia, giữ gìn sự ổn định chính trị, từng bước loại bỏ khuynh hướng cát cứ phân quyền vốn tồn tại từ nhiều thế kỉ trước. Vua Minh Mạng là người rất thích thơ văn, coi trọng sách vở, luôn khuyến khích quần thần chăm chỉ đọc sách, và trọng dụng người có kiến thức. Vua từng dụ rằng: Đạo trị nước chép ở sách vở, không xem rộng xét kỹ không thể biết hết được. Nay thư viện Thanh Hoà chứa nhiều sách lạ bốn phương, bọn khanh lúc rỗi việc mà có chí đọc sách thì mượn mà xem [127:40]. Ngay năm Minh Mạng thứ nhất (1820), nhà vua đã xuống chiếu sưu tầm sách cũ Trẫm để ý điển xưa noi theo chí trước, nghĩ rằng nhờ công đức các đời mở đắp mới có ngày nay, càng muốn làm rõ rệt dấu xưa, giao cho sử quan thuật lại Vậy chuẩn cho quan dân trong ngoài, phàm nhà nào cất được những bản biên chép điển cũ của triều trước thì không kể tường hay lược đem nguyên bản tiến nộp hoặc đưa cho nhà nước sao chép, đều có 40

43 khen thưởng [127:63]. Vua còn cho dựng Quốc sử quán và sai các nho thần biên soạn quốc sử thực lục. Nhiều công trình kiến trúc thành quách và lăng tẩm theo kiểu Vauban cũng được xây dựng ở kinh đô Huế. Chịu ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo từ vua cha, lại được các bậc danh nho nổi tiếng như Đặng Đức Siêu, Trịnh Hoài Đức dạy bảo trong nhiều năm nên Minh Mạng rất am tường Hán học, Nho học. Ông cũng ý thức rõ ràng Nho học, Nho giáo và kẻ sĩ là chỗ dựa tư tưởng, xã hội của nhà nước nên dưới sự trị vì của mình, Minh Mạng tiếp tục khẳng định và nâng cao hơn nữa vị trí của Nho giáo. Ông cho xây dựng Văn Miếu thờ Khổng Tử ở kinh đô Huế và các tỉnh. Việc đào tạo nhân tài đều dựa vào các sách kinh điển của Nho gia và việc tuyển chọn quan lại cũng hoàn toàn thông qua kì thi Nho học. Đối với Phật giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng truyền thống, vua Minh Mạng vẫn hết sức khoan dung và cũng có lúc ông cần đến sự trợ giúp của nó. Năm 1840, triều đình đã cho triệu tập các nhà sư ở chùa, thuật sĩ, đạo sĩ và người làm thuốc ở các tỉnh và các đạo sĩ có phép thuật đem về Kinh thu dung, chi cấp tiền gạo hằng tháng cho họ [130:822]. Trước đó, khi Khoa đạo Bạch Đông Ôn can ngăn việc làm này, chính vua Minh Mạng đã giải thích: Triều đình làm việc gì tất phải gốc ở lẽ trời, lòng người, cốt châm chước trong hai điều ấy, không mất chính đạo là được. Về dòng Tam giáo, Cửu lưu dẫu chẳng phải là chính đạo, nhưng nếu có pháp thuật tinh thông, có thể trừ được tai, giải được bệnh, không đến nỗi lấy yêu thuật mà mê hoặc người ta, thì dân gian cũng không bỏ [130:620]. Trong khi thực hành các tôn giáo, tín ngưỡng này, vua Minh Mạng cũng rất tin tưởng vào sự màu nhiệm của nó. Khi nhận việc tu sửa đền thờ Mai Hắc đế, vua Minh Mạng đã nói với Nội các: Nhà nước tôn thờ các thần sông, núi cốt đề cầu phúc cho dân. Vả lại đền ấy đã giúp nước giúp dân có nhiều linh ứng; gần đây cả tỉnh Nghệ An giặc cướp im lặng, người và vật đều bình an, mưa hòa, nắng thuận, lúa tốt; dẫu là nhờ phúc trời thương, mà cũng là do sức thần phù hộ rộng khắp [129:556]. Trong khi tôn sùng Nho giáo, cởi mở đối với các tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống, vua Minh Mạng lại tỏ rõ thái độ ác cảm đối với Công giáo. Ngay cả trước khi vua Minh Mạng lên ngôi, cộng đồng giáo dân đã nhận thấy rõ thái độ đối địch 41

44 này và họ đã sớm dự cảm được số phận không mấy sáng sủa khi vị vua này lên ngôi. Đầu năm 1820, John White quan sát thấy: với các tín đồ Thiên chúa và người ngoại quốc, người ta lo ngại rằng chính sách trục xuất khỏi vương quốc hoặc tiêu diệt họ sẽ được ban hành vì ông ta (Minh Mạng) là kẻ thù không đội trời chung của cả hai loại người kể trên. Quả thật, mới đây, người Pháp ở Annam (Việt Nam) cũng rất lo ngại như vậy khi vị quân vương hiện thời tuổi đã cao, bắt đầu thấy ốm yếu người ta sợ rằng khi ngài (Gia Long) qua đời, có thể sẽ có sự bách hại các tín đồ Thiên chúa giáo [16:104]. Giải thích lí do vua Minh Mạng không chấp nhận Công giáo, tác giả Choi Byung Wood trong Vùng đất Nam bộ dưới triều Minh Mạng đã đưa ra các nguyên nhân sau: Thứ nhất, ông (Minh Mạng) muốn bảo vệ tục thờ cúng tổ tiên. Chắc hẳn ông còn nhớ thái độ của người anh cả sau thời gian dài giao du với một giáo sĩ người Pháp đã từ chối đặt bàn thờ tổ tiên trong nhà Nguyên nhân thứ hai là sự bất hợp lý của một số nội dung trong Kinh Cựu ước Lý do thứ ba là những thông tin sai lạc về đạo Thiên chúa mà ông tiếp thu và thừa nhận. Ngoài ra còn có nhân tố khác nảy sinh trong quá trình vị vua này cố gắng thu thập kiến thức về các nước phương Tây và hoạt động của những quốc gia này ở Đông Nam Á [16:107] Trị vì đất nước trong bối cảnh đầy khó khăn, cuộc sống nhân dân còn nhiều vất vả, bức xức, mâu thuẫn xã hội vẫn không thể hòa dịu, vua Minh Mạng luôn trăn trở tìm kiếm cách thức trị nước để được yên dân. Vua Minh Mạng đã làm rất nhiều thơ, chiếm phần lớn trong số đó là những bài thơ ông viết về nỗi khổ của dân chúng trước thiên tai, mất mùa, trước tệ tham quan ô lại... biểu lộ sự suy tư, lo lắng của người đứng đầu đất nước 3. Thực tế, trong suốt thời gian trị vì của mình, ông đã có nhiều biện pháp tích cực để giúp đỡ dân chúng. Từ các biện pháp khai hoang mở rộng đất sản xuất, giảm tô thuế, mở kho thóc phát chẩn cứu đói, bán thóc giá rẻ cho đến trừng trị lũ tham quan, ô lại. Đúng như nhận định của tác giả Nguyễn Minh Tường: tư tưởng yên dân của vua Minh Mạng bao trùm suốt thời gian trị vì của ông [176:33] và tư tưởng đó đã được chuyển tải một cách sâu sắc qua bài chiếu do 3 Ví dụ như các bài Vạn phương ninh mật, Thu dạ văn trùng, Trung dạ Bắc cố thuật hoài. 42

45 chính nhà vua viết nhân dịp Ngũ tuần đại khánh (1840) của mình: Lòng chí thành còn lâu dài mà không bờ bến, phối hợp lưỡng nghi để nuôi vạn vật/ Vương đạo lấy thanh bình làm chuẩn, góp năm điều phúc để cho muôn dân/ Nên đem lòng của muôn họ như lòng mình/ Ngõ hầu lấy điềm vui của thiên hạ làm điều vui của mình [176:34]. Vua Minh Mạng mất ngày 28 tháng 12 năm Canh Tý ( ) tại điện Quang Minh, hưởng thọ 50 tuổi. Trước khi qua đời, ông lập Miên Tông làm Thái tử (sau này là vua Thiệu Trị) Chính sách đối với Phật giáo thời Minh Mạng Đối với Phật giáo, vua Minh Mạng đã có lần tỏ rõ quan điểm của mình: Nhà Phật dùng thần đạo để dạy đời, đạo Khổng Tử chỉ dạy luân thường là món dùng hằng ngày, song tóm lại, chung quy đều dạy người ta làm điều thiện mà thôi. Kể ra người ta sinh ở trong vòng trời đất, nên làm điều thiện, nên tránh điều ác. Đối với đạo Phật, dạy người bằng thuyết họa phúc, báo ứng, ta không nên nhất khái cho là dị đoan. Một việc khuyên người làm thiện của nhà Phật, dẫu thánh nhân sống lại, cũng không thể đổi bỏ đi được [129:718]. Với nhìn nhận tích cực đó, vua Minh Mạng trong thời gian trị vì của mình đã quan tâm phát triển cơ sở thờ tự, quản lý chặt chẽ tăng sĩ, thực hiện chế độ bao cấp đối với các chùa công Phát triển cơ sở thờ tự Trong khi vua Gia Long hạn chế, kiểm soát việc xây dựng, trùng tu chùa chiền với những quy định cứng rắn như: Phàm các chùa, quán, am, viện, trừ hiện đã xây dựng ở xứ nào rồi không kể, còn ngoài ra không cho tự làm mới. Trái luật này phạt 100 trượng, các tăng đạo phải về ở nhà mình và phải đưa ra cung làm quân ở biên giới xa; sư nữ, nữ quan thì sung làm nô ở các công sở Dân gian muốn làm mới chùa, quán, đền thờ thần thì phải làm giấy trình nói rõ ràng, quan ở doanh, trấn ấy làm bản tâu lên đợi có Chỉ chuẩn cho mới được xây dựng. Nếu không đợi tâu đề lên mà tự tiện sung công làm ra thì theo luật vi chế mà trị tội [84: ], thì chính người kế vị của ông - vua Minh Mạng lại rất tích cực trong việc phát triển các cơ sở thờ tự Phật giáo. Trong hơn 20 năm trị vì, ông đã cho xây mới và tu sửa hàng chục 43

46 ngôi cổ tự, ngoài ra ông còn hỗ trợ kinh phí cho các địa phương sửa chữa chùa chiền ở nhiều địa phương trong cả nước [PL1]. Đối với những ngôi cổ tự mang dấu ấn của các vua chúa đời trước, hoặc do hoàng thất nhà Nguyễn xây dựng, chính vua Minh Mạng cho trùng tu, tôn tạo bởi theo ông những danh lam thắng tích ta không có quyền để chúng tàn rụi, mất hết dấu tích không lưu lại cho thế hệ mai sau. Huống chi những cảnh quan nơi đây đều do Hoàng tổ của chúng ta vì triều đình, vì nhân dân mà tạo dựng. Sự tạo dựng ấy nhằm mục đích khuyến khích mọi người tu tâm tích thiện tạo phước điền [60:305]. Với suy nghĩ đó, ông đã cho trùng tu chùa Thiên Tôn (Quảng Trị), các chùa trên núi Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), dựng chùa Long Phước (Quảng Trị), chùa Thánh Duyên (Huế), chùa Giác Hoàng (Huế), chùa Vĩnh An (Quảng Nam), chùa Khải Tường (Gia Định) Còn một số ngôi chùa làng có sự ngoại hộ của hoàng tộc các đời, nay đã bị đổ nát, triều đình cho phép dân địa phương tự đứng ra sửa sang với sự đóng góp của các phật tử, đạo hữu trong làng, riêng nhà vua cũng có hỗ trợ một số kinh phí. Chẳng hạn, khi tu bổ chùa Kính Thiên (Quảng Bình) do Thái tổ Gia dụ hoàng đế 4 dựng, dân xin nhờ lính quê ở phường hợp sức sửa sang, Vua y cho. Ban cho 100 lạng bạc [127:291]; hay như chùa Phúc Hải ở xã Hải Châu, huyện Hòa Vang (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), năm trước đã được trùng tu, năm 1825 này vua lại cúng 100 quan tiền để sửa lại cho đẹp và ban biển ngạch Sắc tứ Phúc Hải tự [120:450]; chùa Dũng Tuyền (Bình Định) cũng được triều đình cho kinh phí để trùng tu, Năm Minh Mạng thứ 11 (1830), sửa chùa Dũng Tuyền ở núi Khai Sơn, Bình Định, phát bạc kho 300 lạng để chi cấp (chùa ở thôn Phương Phi, huyện Tuy Cát, chỗ ấy danh thắng, có biển ngạch câu đối của tiên triều. Sau đổi làm chùa Linh Phong) [128: 86]. Có chùa lại được vua Minh Mạng cho xây dựng từ sự cảm kích đối với một vị thiền sư chân tu. Trường hợp chùa Sắc tứ Bát Nhã ở Phú Yên là một ví dụ. Năm Minh Mạng thứ 21 (1840), nhà vua sắc mời thiền sư Giác Ngộ, trụ trì chùa Long Sơn Bát Nhã (Phú Yên) về Kinh ban hiệu Tăng cang và trọng thưởng. Trong dịp 4 Tức là chúa Nguyễn Hoàng 44

47 này, nhà vua ban dụ: lại truyền cho viên tỉnh Phú Yên xuất tiền công mua sắm vật liệu, thuê dân phu sửa sang chùa chiền nơi Nguyễn Giác Ngộ hiện đang trụ trì cho được quan chiêm [52:82]. Việc trùng tu, tạo lập các ngôi cổ tự lớn đều do các cơ quan trong triều trực tiếp đảm nhận, trong đó chịu trách nhiệm chính là Bộ Lễ và Bộ Công. Các bản tấu về việc tu bổ các ngôi chùa cổ ở núi Ngũ Hành Sơn, chùa Long Phúc (Quảng Trị), và chùa Thiên Mụ đã cho chúng ta thấy từ kế hoạch, nhân công, vật tư, kinh phí xây dựng, lễ cáo hoàn thành các Bộ đều phải đệ trình lên vua xem xét, quyết định [52]. Kinh phí xây dựng được vua cho xuất từ ngân khố của địa phương, chùa ở địa phương nào thì xuất tiền, huy động nhân công ở địa phương đó để làm. Nhân công có thể thuê dân ở các địa phương (chùa xa kinh thành) hoặc sử dụng lực lượng binh lính của triều đình (chùa trong kinh thành). Dù công trình có lớn đến mấy, triều đình vẫn chu cấp đầy đủ, không lạm dụng sức dân. Điều này được phản ảnh khá rõ qua Châu bản chép về việc tu bổ các cổ tích ở núi Ngũ Hành Sơn (Quảng Nam) trong đó có các chùa Tam Thai, Ứng Chân, Từ Lâm. Núi Tam Thai ở Quảng Nam có nhiều cổ tích danh thắng, từ sau binh lửa đã hư hoại nhiều, cần tu bổ để lưu truyền việc tốt. Nay truyền phái thiêm sự Bộ Công là Nguyễn Công Liêu, lang trung Nội tạo là Vương Hưng Văn trông coi việc tu bổ, cho xuất tiền khi Quảng Nam 3 ngàn quan cùng với số tiền 3 trăm lượng bạc của Hoàng Thái hậu (tức bà Trần Thị Đang TG) ban cho công trình tu bổ, giao cho Nguyễn Công Liêu và Vương Hưng Văn chước lượng thuê mướn tu bổ. Còn các thứ đồng sắt gạch vôi nếu cần chi tiêu, chuẩn cho tư trình nha môn này cấp phát, xong việc tâu luôn một thể [52:39]. Không chỉ bản thân vua Minh Mạng mà hoàng tộc, quan lại cũng ngoại hộ mạnh mẽ cho hoạt động trùng tu chùa chiền. Theo Đại Nam nhất thống chí, nhiều chùa đã được trùng tu bởi hoàng hậu, công chúa, hay các phi tần của vua. Chẳng hạn, Thuận Thiên Cao Hoàng hậu đã cho trùng tu chùa Khánh Vân (Thừa Thiên Huế) [51:235] và chùa Quang Bảo (Thừa Thiên Huế) [51:235]; cung tần Nguyễn Thị Văn Hòa bỏ tiền sửa chùa Chi Viên (Thừa Thiên Huế) [51:239]; Quảng Ninh 45

48 Công Miên Mật sửa lại chùa Viên Thông (Thừa Thiên Huế) [51:240]; công chúa Ngọc Tú dựng chùa Trạch Lâm (Thanh Hóa) [52:340] Khảo sát văn bia, chúng ta cũng dễ dàng bắt gặp những ngôi chùa được tổ chức sửa sang bởi chính hoàng tộc hoặc các vị đại thần trong triều. Văn bia chùa Từ Quang, làng Văn Xá (Thừa Thiên Huế) cho biết: Năm Mậu Tý, Minh Mạng thứ 9 (1828) đã trùng tu chùa, xây thêm hai vòng thành mà sơn son. Lúc đó, Cao Hoàng hậu (tức bà Trần Thị Đang TG) đã ủy thác chú là cố Trần, quản cơ viện Thượng Trà, Tráng Dực tướng quân đôn đốc công việc" [83:137]. Văn bia chùa Viên Thông (thành phố Huế): Minh Mạng thứ 4 (1823), sung Tả thống chế các đội Tả Hầu, Hữu Hầu, Trung Hầu nhất thuộc dinh Thị Trung Tả thống chế, gia ba lần kỷ lục hạng nhì, tước Dịch Quang Hầu, giữ chức Tả thống chế dinh quân Thị Trung, cùng với quan viên binh lính các vệ xây dựng lại chùa, gồm chính đường, tiền đường mỗi thứ một tòa, đổi làm chùa Hưng Phước, để cho đất phước lâu dài [33:226]. Văn bia Trùng tu linh sơn cổ tự bi kí ở chùa Linh Sơn (Hà Nội): Chùa Linh Sơn vốn được xây dựng từ năm Cảnh Hưng thứ 6 (1745) Đến năm Minh Mạng thứ 9 (1828), quan Tả thị lang bộ Hình là Thanh Xuyên hầu Nguyễn Hữu Nghi đứng ra sửa chùa [79:310]. Trong triều đình là vậy, còn ngoài dân gian, tình hình cũng không khác mấy. Hoạt động tu sửa, dựng mới chùa làng diễn ra nhộn nhịp ở nhiều vùng quê. Chúng tôi đã tìm thấy khá nhiều văn bia chùa phản ảnh điều này [PL1]. Như vậy, rõ ràng những quy định nhằm hạn chế xây dựng, sửa chữa chùa chiền do vua Gia Long ban hành, thực tế đã không còn tác dụng mấy trong thời Minh Mạng. Thậm chí, ở đây chúng ta còn thấy chính vua Minh Mạng đã tạo điều kiện cho cơ sở thờ tự Phật giáo phát triển. Bằng việc chính mình trực tiếp ngoại hộ cho các hoạt động trùng hưng tự viện, ông đã mở đường cho hoàng thất, quan lại và cả dân chúng tham gia vào việc này. Chùa chiền thời Minh Mạng, nhờ đó mà đã phát triển nhanh chóng, nhiều ngôi cổ tự có giá trị về mặt văn hóa lịch sử được trùng tu, bảo tồn, tránh được nguy cơ mai một do những tác động không mong muốn của thời tiết và con người. Nhiều ngôi chùa được triều đình đầu tư xây dựng 46

49 có quy mô bề thế, khang trang, đã trở thành danh lam thắng cảnh tô điểm thêm vẻ đẹp của non sông nước Việt Thực hiện chế độ bao cấp đối với Quốc tự Quốc tự là những ngôi chùa do triều đình trực tiếp xây dựng, tái thiết và quản lý sử dụng. Trong thời Minh Mạng, những ngôi chùa này được triều đình dành nhiều quan tâm và hậu đãi. Tăng sĩ ở Quốc tự được miễn thuế khóa, sưu dịch, được cấp lương bổng hằng tháng để chi dùng, cấp pháp phục, gạo muối... Theo từng cấp bậc tăng sĩ mà chế độ phân chia nhiều ít khác nhau. Tăng sĩ trong mỗi chùa được phân cấp thành ba bậc: sư trưởng (Tăng cang, trụ trì) là cao nhất, tiếp đến là tăng ni (đã thọ Tỳ Kheo giới), nhỏ nhất là tiểu điệu - người mới vào chùa. Sử nhà Nguyễn chép: Minh Mạng năm thứ ba (1822), có chỉ rằng, các sư ở chùa Thiên Mụ mỗi tháng cấp cho tiền 60 quan, gạo 55 phương, gạo trắng 5 phương, muối 6 thưng. Lại có chỉ rằng: chùa Long Quang mỗi tháng cấp tiền 15 quan, gạo 21 phương. Năm thứ 15 (1834), chuẩn y lời tâu đền chùa Linh Hựu, một sư trưởng cấp cho mỗi tháng tiền 2 quan, gạo trắng 01 phương. Các sư khác mỗi người mỗi tháng tiền 1 quan gạo 1 phương. Năm thứ 17 (1836), có chỉ rằng: sư trưởng chùa Thánh Duyên, mỗi tháng cấp cho tiền 2 quan, gạo trắng 01 phương. Các sư nam và sư nữ, mỗi người mỗi tháng đều tiền 01 quan, gạo 01 phương, chú tiểu mỗi tháng tiền 5 tiền, gạo 15 đấu Năm thứ 20 (1839), có Chỉ rằng: Sư trưởng chùa Giác Hoàng mỗi tháng cấp tiền 3 quan, gạo trắng 1 phương, các sư đều mỗi tháng mỗi người tiền 1 quan, gạo 1 phương [83:452]. Tổ chức các nghi lễ Phật giáo là việc làm thường xuyên của các tự viện. Đối với chùa làng, những nghi lễ Phật giáo đều do các sơn môn, tự viện tự tổ chức theo cách thức riêng của mình. Còn đối với Quốc tự, triều đình ban cấp đầy đủ kinh phí, lễ phẩm và nhu yếu phẩm các loại phục vụ cho việc tổ chức các nghi lễ ở đây. Vật phẩm triều đình cấp cho các cơ sở thờ tự thường gồm: tiền bạc, nến sáp, hương vòng, vàng mã, giấy các loại, trà tàu, trầm hương, than gỗ, than hầm, than đá, sợi vải, dầu đèn, đĩa bấc đèn, gạo trắng, muối hột, nải quả, trầu cau, rượu, mâm cỗ các loại (các hạng nhất, nhì, trung, nhỏ), bài vị, đàn lễ, đèn hương Lễ vật dùng trong 47

50 cúng tế được kiểm tra rất cụ thể về số lượng, trọng lượng, hình thức, thể lệ. Sử nhà Nguyễn đã chép lại rất chi tiết, cụ thể về số lượng, trọng lượng, hình thức các lễ phẩm và nhu yếu phẩm ban cấp cho các chùa. Trong đó, chùa Thiên Mụ là được ban cấp nhiều nhất. Chùa Thiên Mụ. Phàm hàng năm gặp tết mừng Thánh Thọ, do xứ thị vệ cấp phát, cho chùa 30 quan tiền Tiết mừng Vạn Thọ, cấp cho chùa 60 quan tiền. Lại tiết mừng Thánh Thọ, cấp thêm cho chùa nến sáp 60 đôi, hương vòng 6 bao, giấy vàng bạc hiệu đại định, giấy vàng bạc hiệu song đầu đều 60 tờ, giấy ngũ sắc, giấy lệnh, giấy thị, giấy để cắt áo đều 150 tờ Lại hằng năm tiết Chính đán, tiết Đoan dương, 3 tiết tam nguyên gồm 5 tiết mỗi lễ cấp phát cho chùa 30 quan tiền. Lại cả năm tiết Phật Đản ở các chùa là 27 lễ, bộ Hộ cấp tiền 21 quan 4 tiền 14 đồng. Lại cả năm, xứ thị vệ chiểu phát trà tàu 25 cân (chùa 20 cân, đình 5 cân), phủ Nội vụ chiểu phát trầm hương 8 lạng (chùa 6 lạng, đình 2 lạng) Lại cả năm ngày thường và ngày sóc, vọng 5 chùa đình nến sáp cho được sáng phải 780 cây, phải dùng đến sáp 97 cân 8 lạng, sợi vải làm vòng nến 54 thước 6 tất, cho phát bằng hiện vật. Lại cả năm, dầu nước (đốt đèn) cho sáng, phải 810 cân, chiết tính giá cả cấp tiền 123 quan 1 tiền 12 đồng, cứ thường tháng cúng ngọ và thí thực gạo trắng 5 phương muối 6 cân" [84:357]. Các chùa Long Quang, Giác Hoàng, Diệu Đế, Linh Hựu cũng được cấp những vật phẩm như vậy nhưng số lượng và trọng lượng có phần ít hơn so với chùa Thiên Mụ. Riêng chùa Thánh Duyên, triều đình cấp tiền để chư tăng tự sắm lễ phẩm lệ các ngày lễ hằng năm bộ Hộ chiểu cấp 411 quan 2 tiền 8 đòng, do nhà sư ở chùa ấy mua sắm hương nến, cỗ chay và giấy vàng bạc các hạng cúng tiến [84:361]. Triều đình còn quy định cụ thể lễ phẩm của từng án thờ ở một số chùa trong các dịp lễ tiết. Năm thứ tư (1823), Chuẩn lời nghị: chùa Khải Tường hằng năm các lễ tiết như: Tuế trừ, Thượng tiêu, Chính đán, Đoan dương, 3 tiết Tam nguyên 6 và 5 Ngày Sóc: là ngày mùng 1 (theo âm lịch) Ngày Vọng hay còn gọi là ngày Rằm: là ngày 15 (theo âm lịch) 6 Lễ Tuế trừ là lễ được tiến hành đúng vào lúc giao thừa (hết giờ Hợi ngày 30 sang giờ Tý mở đầu ngày Mồng Một Tết) Tiết Thượng tiêu (hay còn gọi là Nguyên tiêu): ngày 15 tháng 1 âm lịch Tiết Chính đán (hay còn gọi là Nguyên Đán): là ngày mồng 1 tháng 1 âm lịch 48

51 sóc vọng hàng tháng, mỗi án thờ phải đủ cỗ chay, hương trà, giấy vàng bạc đều đủ, gặp tiết Vạn Thọ (23 tháng 4), tiết Thánh Thọ (17 tháng 11), các nhà sư đều chiểu y lễ lệ sắm đủ các thứ cỗ chay, dâng lên trước bàn thờ Phật, đốt hương khấu chúc [84:370]. Năm thứ 5 (1824), Lại nghị chuẩn: lệ các lễ ở chùa Vĩnh An, như các lễ: Tuế trừ, Thượng tiêu, Chính đán, Đoan dương, Tam nguyên, mỗi án thờ gạo nếp, quả bánh, hương nến, trà tàu, giấy vàng, giấy bạc đủ dùng [84:370]. Đối với một số Quốc tự ở xa kinh đô, triều đình trích một phần ruộng đất công làng xã làm ruộng thờ cho nhà chùa, phần ruộng đất này đều được miễn thuế và giao cho chùa hoặc dân làng sở tại quản lý lấy hoa lợi chi phí lo việc thờ tự. Năm Minh Mạng thứ tư (1823) Lại chỉ dụ: xã Hương Ly huyện Duy Xuyên ruộng thờ cũ 2 mẫu, 2 xã Trà Kiệu đông, Trà Kiệu tây ruộng thờ cũ 2 mẫu và đất trồng dâu 8 sào 12 thước, chuẩn chiểu theo như mẫu ruộng thờ ở trại Dưỡng Mông, đều miễn thuế cho tất cả, cho Nguyễn Trường Phương, Đoàn Công Lễ chiểu nhận vâng giữ để cung nhu phí đèn hương chùa Vĩnh An [84:369]. Năm Minh Mạng thứ năm (1824) xuống dụ: chùa Phúc Long (Long Phúc TG) thuộc tỉnh Quảng Trị, là thắng tích của Thái tổ gia dụ hoàng đế ta, đã sức cho 3 phường An Định, An Hướng và Phương Xuân ở địa phương sửa sang lại chùa cảnh, đặt chuẩn cứ nguyên số ruộng đất công của 3 phường sở tại, trích ra 67 mẫu, tha thuế lệ cho, để cung vào phí tổn đèn hương, giao 3 phường ấy giữ lấy đời đời phụng thờ ; Năm thứ 18, chuẩn lời nghị: 20 mẫu ruộng ở nhà chùa Khải Tường, tha cho thuế, cấp giao trụ trì chùa ấy là Nguyễn Chính Trực cày cấy thu hoa lợi chi biện vào lệ các lễ [84:369]. Quốc tự chính là nơi truyền bá Phật giáo mang tính quốc gia. Vì vậy, những hậu đãi của triều Minh Mạng đối với những ngôi chùa này cũng chính là sự thừa nhận và ủng hộ Phật giáo phát triển trong đời sống tín ngưỡng của dân tộc. Hơn nữa, phần lớn Quốc tự ở ngay tại Kinh đô Huế - nơi có số đông dân chúng mến mộ Phật giáo thì việc chăm lo cho các Quốc tự cũng là một cách quan tâm đến đời sống tinh thần của nhân dân. Từ đó, triều đình có thể thu phục được lòng dân, tạo được lòng tin và sự ủng hộ của nhân dân, góp phần ổn định đất nước. Tiết Đoan dương (hay còn gọi là Đoan Ngọ): là ngày 5 tháng 5 âm lịch Tiết Tam nguyên: Thượng nguyên (15/1 âm lịch), Trung nguyên (15/7 âm lịch), Hạ nguyên (15/10 âm lịch) 49

52 Coi trọng nghi lễ Phật giáo Không chỉ chu cấp chu đáo cho việc tổ chức các nghi lễ thường nhật ở những ngôi chùa công mà triều đình còn trực tiếp đứng ra tổ chức một số nghi lễ quan trọng của Phật giáo, trong đó, tổ chức quy mô và nhiều lần nhất phải kể đến Lễ Trai đàn chẩn tế. Trong 20 năm trị vì của vua Minh Mạng, triều đình đã có hơn 10 lần đứng ra tổ chức Lễ trai đàn chẩn tế tại các chùa. Với nghi lễ này, vua Minh Mạng mong muốn siêu độ vong hồn của những quan quân đã chết vì việc nước [129:706]; cầu siêu độ cho linh hồn các tôn thân xa gần đã quá cố [84:364]; mong cho người khỏe, vật thịnh, sóng sông yên ổn, lúa thóc được mùa để hả lòng Trẫm vì dân cầu phúc [130:735], hay chỉ là để tỏ lòng thương nhớ bề tôi Đặt đàn chay chưa biết những u hồn ở âm phủ có được thấm ơn không, chỉ là để tỏ ý Trẫm thương nhớ bề tôi mà thôi [128:87]. Tuy là một nghi lễ của Phật giáo nhưng Trai đàn lại được triều đình đứng ra tổ chức nên trong buổi lễ này, hầu hết các thành viên hoàng tộc, quan lại trong triều và nhà vua đều đến tham dự và hành lễ. Trong lần đầu tiên triều Minh Mạng tổ chức Trai đàn (1820), Thái trưởng công chúa làm chủ đàn chay. Các tước công lần lượt đến dâng hương. Vua thường đến xem [127:72]. Còn Lễ Trai đàn năm Minh Mạng thứ 16 (1835), nhà vua trực tiếp đến hành lễ, Đến kỳ lập đàn chay, (vua Minh Mạng) sắc cho bộ Lại, bộ Binh liệu phái, văn thì chủ sự, tư vụ, võ thì suất đội, tất cả vài mươi người luân phiên đến đàn chay, làm lễ. Vua đến chùa Thiên Mụ, tới trước đàn thờ các tướng sĩ, chính tay rót rượu, sai các quản vệ dâng tế. Lại cho rằng Thống chế Phạm Văn Điển, Chưởng cơ Lê Văn Thụy, trước đây cầm quân đi đánh dẹp, nên sai họ chia nhau dâng rượu các đàn thờ [129:706]. Thành phần tham dự đặc biệt này đã cho thấy thái độ coi trọng của triều Minh Mạng đối với Lễ Trai đàn, qua đó cũng phản ảnh phần nào niềm tin của triều đại này đối với Phật giáo. Các Trai đàn do triều Minh Mạng tổ chức tuy vẫn được làm ở chùa theo nghi thức của Phật giáo nhưng mọi công tác chuẩn bị, sắp xếp, tổ chức đều do các cơ quan của triều đình trực tiếp đảm nhận. Các Châu bản ghi chép về Lễ Trai đàn đã cho biết rõ vai trò, nhiệm vụ của từng cơ quan trong việc tổ chức nghi lễ này [52], trong đó, Nội các, Lục bộ, Viện Hàn Lâm là ba cơ quan tham gia trực tiếp vào công 50

53 tác này, nhưng đảm nhận nhiều công việc nhất là Lục bộ. Mỗi Bộ trong Lục bộ tùy theo chức năng của mình sẽ thực hiện những phần việc cụ thể, như Bộ Lễ phụ trách việc triệu tập và quản lý sư tăng, chuẩn bị kinh kệ, trang hoàng, thiết trí các đàn và bàn thờ, chuẩn bị sớ điệp, bài vị, cùng với Nội các lập kế hoạch tổ chức; Bộ Công dựng lều rạp, thiết lập đàn cúng; Bộ Hộ chuẩn bị vật phẩm cúng tế, cơm nước, tiền gạo và nhiều vật dụng khác cho những người tham gia và phục vụ; Bộ Binh bảo vệ an ninh trật tự, bắn pháo và quản lý các biền binh phục vụ. Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), để tổ chức Trai đàn tại chùa Thiên Mụ vào ngày Trung Nguyên, vua Minh Mạng đã xuống dụ phân công nhiệm vụ của từng Bộ hết sức cặn kẽ. Sử chép: đến ngày trung nguyên, đặt đàn chay ở chùa Thiên Mụ... chuẩn phái quyền thự thống chế Bùi Công Huân, biện lý Công bộ Nguyễn Đức Trinh đổng lý việc ấy, lại phái 1 viên lính thị vệ, 1 viên quản vệ về ban võ, lang trung hoặc viên ngoại lang 6 bộ về ban văn, mỗi bộ 1 viên, cắt lượt nhau để cùng làm việc... còn các viên lang trung, viên ngoại lang 6 bộ, chuẩn cho đến ngày vào đàn cắt lượt nhau đến lễ bái và thừa biện các việc đàn chay. Lại đạo tràng lần này, trong đó có nhiều bài vị, đến ngày chuẩn cho 2 bộ Lại, Binh phái từ chủ sự, tư vụ, vũ từ xuất đội, phải đủ số 10 người, cắt lượt nhau đến đàn sớ để sung vào việc lễ bái [84:364]. Việc mời các sư tăng đến dự Trai đàn cũng được tiến hành từ rất sớm. Đầu tiên, Nội các và Bộ Lễ lập danh sách và trình vua phê duyệt số lượng hòa thượng và tăng chúng ở các địa phương được mời về dự Trai đàn ở kinh đô. Dựa vào danh sách này, quan đứng đầu ở các địa phương truyền gọi tăng nhân ở địa phương mình, chuẩn bị phương tiện và lộ phí đi đường cho họ về Kinh đúng ngày đại lễ, sau khi hoàn tất phải tấu trình cho vua biết kết quả thực hiện. Bản tấu trình của Trấn Thủ Nguyễn Văn Soạn và lưu thủ thần Phạm Văn Tín về việc gọi các hòa thượng và tăng chúng ở hai tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi đến dự Trai đàn chùa Thiên Mụ cho biết tuy đến tháng 7 năm 1821 Trai đàn mới được tổ chức nhưng những bản tấu trình này đã được gửi đến nhà vua từ cuối tháng 5 năm Ngày 24 tháng 5 năm Minh Mạng thứ 2 (1821): Trấn thủ Quảng Ngãi Nguyễn Văn Soạn tâu đã sức gọi 51

54 Hòa thượng chùa Huệ Quang và 36 tăng chúng lên đường về kinh dự trai đàn chùa Thiên Mụ, Ngày 27 tháng 5 năm Minh Mạng thứ 2 (1821), bọn Phạm Văn Tín dinh Quảng Nam tâu đã gọi hòa thượng chùa Phước Lâm và tăng chúng đến sức về kinh dự trai đàn chùa Thiên Mụ [52:32]. Số lượng sư tăng tham dự Trai đàn lên đến trên nghìn người nhưng triều đình vẫn rất chu đáo trong việc đón tiếp, khoản đãi cơm nước đầy đủ và còn thưởng nhiều tiền bạc. Những binh dân, thợ thuyền phục vụ cho Trai đàn cũng đều được nhà vua ban thưởng. Trai đàn năm 1821 tại chùa Thiên Mụ, nhà vua đã thưởng cho binh và thợ hơn 1000 quan tiền, cho các tăng hơn nghìn lạng bạc [127:144]. Trai đàn năm Minh Mạng 21 (1841), hòa thượng, trụ trì (chùa Khải Tường-TG) mỗi người thưởng 1 tiền phi long bằng bạc hạng lớn và 3 đồng, các hòa thượng khác mỗi người thưởng cho 2 đồng, các nhà sư mỗi người thưởng 1 đồng [84:365]. Kinh phí tổ chức Trai đàn đều được xuất từ ngân khố. Mỗi lần kết thúc Trai đàn, Nội các đều phải kê khai các khoản chi tiêu lên nhà vua. Hiện nay, chúng ta vẫn còn lưu giữ được các bản tâu của cơ quan này kê khai các khoản chi tiêu cho Trai đàn tại chùa Thiên Mụ các năm 1825, 1840, tại chùa Giác Hoàng và chùa Linh Hựu năm 1840 [52]. Sách Hội điển cũng cho biết để tổ chức Trai đàn tại chùa Thiên Mụ năm Minh Mạng thứ 2 (1821), nhà vua đã xuống dụ: chuẩn phát tiền công ra 180 quan 2 tiền 30 đồng, và gạo nếp 252 phương 18 thăng 8 hợp 3 thược, muối hoa 1 phương 8 tháng 5 hợp [86:363]. Mặc dù quy định là vậy, nhưng vua Minh Mạng vẫn còn lo ngại các quan địa phương phiền hà đến dân nên mỗi khi tổ chức Trai đàn vua luôn cẩn thận dặn dò: lễ phẩm cần dùng trong đàn chay và tất cả nhân công vật liệu, chuẩn cho tỉnh ấy chỉ hóa phẩm công và tiền công ra để chi dùng, không nên kinh dùng sức dân, chỉ thêm khó nhọc và phí tổn [86:365]. Trong các Lễ Trai đàn, triều đình thường cho bắn 62 phát súng lệnh, nhưng từ sau Trai đàn ở Linh Hựu quán (1837), pháo giấy được dùng thay thế để đảm bảo an toàn. Thông thường chỉ có các ngày lễ trọng mới có bắn súng. Do vậy, việc bắn súng lệnh trong Lễ Trai đàn đã một lần nữa khẳng định vị trí quan trọng của nghi lễ này trong hoạt động lễ tiết của triều đình. 52

55 Quản lý chặt chẽ tăng sĩ Tăng sĩ là lực lượng có vai trò quyết định trong truyền bá và phát triển Phật giáo, vì vậy, bên cạnh những hậu đãi, vua Minh Mạng cũng đã rất chú ý quản lý đội ngũ này thông qua việc cấp độ điệp và sát hạch tăng sĩ, phân bổ, luân chuyển sư tăng ở các chùa, cũng như có những quy định riêng về đạo đức, lối sống của tăng sĩ. * Cấp độ điệp và sát hạch tăng sĩ Cũng như các giai đoạn trước, trong thời Minh Mạng, độ điệp vẫn là công cụ chính để nhà nước quản lý lực lượng tu sĩ. Đây là giấy do triều đình cấp cho những người xuất gia theo Đạo Phật ở Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam thời xưa. Ở Trung Quốc, thời Bắc Ngụy đã có quy chế này. Năm 729, đời Đường, vua xuống chiếu cho tăng ni trong nước, 3 năm làm sổ một lần. Năm 747, triều đình quy định tăng sĩ trong nước phải lệ thuộc vào Lưỡng Nhai Công Đức Sứ và do Từ Bộ ty thuộc Thương thư sảnh cấp phát giấy tờ, gọi là Từ độ điệp [17:1549]. Tại Việt Nam, độ điệp bắt đầu từ thời vua Trần Anh Tông, là chứng thư của triều đình dùng làm thông hành cho tăng sĩ. Pháp Loa là tăng sĩ đầu tiên được vua Trần cấp độ điệp. Những tăng sĩ có độ điệp được hưởng những điều kiện dễ dàng trong thời gian du hành, khảo cứu, tham bái các nơi, đến chùa nào của môn phái cũng được tiếp đón. Tuy nhiên, chỉ đến thời Lê, tăng sĩ mới phải tham gia cuộc thi do triều đình tổ chức. Đại Việt sử kí toàn thư chép: Thuận Thiên năm thứ 2 (1429), tháng 12, ngày 27 Mở khoa thi tăng đạo để cấp giấy (Độ điệp TG) [77:108]. Lệ cấp độ điệp tiếp tục được duy trì dưới triều Nguyễn. Vua Gia Long đã đưa vào trong Hoàng Việt luật lệ quy định: Nếu tăng đạo không được cấp độ điệp, tự ý cạo tóc thì phạt 100 trượng, nếu do gia trưởng thì gia trưởng phải chịu tội, nếu do trụ trì ở tự quán và thầy dạy riêng độ thì đồng tội, buộc hồi tục, vào sổ đương sai" [142:276]. Tuy nhiên, lúc này triều đình chưa tổ chức sát hạch tăng sĩ. Đến thời Minh Mạng, điều luật trên vẫn tiếp tục được thực hiện, nhưng muốn được cấp độ điệp, tăng sĩ phải vân tập đến kinh đô, được Bộ Lễ sát hạch và ghi nhận là bậc chân tu, giữ gìn giới luật, am hiểu Phật pháp. Sau khi nhận được độ điệp, tăng sĩ được tự do hành đạo, được miễn các thứ thuế và lao dịch. Nhưng nếu tăng sĩ không chuyên tâm trì giới, phạm tội sẽ bị triều đình tịch thu độ điệp đã cấp, buộc phải hoàn tục. 53

56 Độ điệp mà Bộ Lễ cấp cho ngài Toàn Đức Hoằng Tông ( ) ghi rõ: Xét được Quảng Nam trấn, Điện Bàn phủ, Diên Phước huyện, Thanh Hà xã, Vạn Đức tự, tăng Đoàn Văn Thu nghiệp kinh sách rất lắm hay, giới luật gìn giữ cẩn thận chu đáo, thông suốt đầy đủ mọi thứ, cấp cho độ điệp một bản, giới đao một cây, theo nền nếp cũ về lại trụ trì bổn tự, điều cốt yếu là bền chặt theo phong tục tốt, tập quán tốt mà làm cứ y pháp độ chớ sai sót, còn như việc nộp tiền, đi lính tạp dịch các thứ đều được khoan miễn.ví bằng như người nhận độ điệp bụi trần chưa quét sạch, làm nhiều điều phi nghĩa ngăn lấp đạo đức, ngang ngạnh với địa phương chiếu luật trừng trị, ban lệnh trở về thế tục, độ điệp chuyển giao bộ thâu tiêu hủy. [158:197]. Cùng với việc được cấp độ điệp, các tăng sĩ còn được triều đình ban giới đao. Đó là con dao nhỏ hình bán nguyệt dùng để cắt áo, cạo tóc, cắt móng tay, là 1 trong 18 vật thường dùng của Tì Kheo [17:1713]. Ngoài ra, giới đao còn có hàm ý là để cắt hết mọi dục vọng mà an tâm trì giáo. Cuộc sát hạch tăng sĩ được tổ chức lần đầu tiên dưới thời Minh Mạng là năm Nhân dịp tứ tuần khánh thọ của mình, nhà vua đã ra chỉ dụ vân tập tất cả tăng sĩ trong nước về chùa Báo Quốc (Huế) dự cuộc sát hạch về giới luật. Trong dịp này có 53 tăng sĩ trong cả nước được cấp độ điệp. Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ có chép lại sự việc này: Năm Minh Mạng thứ 11 (1830) chỉ dụ: lần này sư ở chùa các hạt gọi đến kinh gồm 53 người, đã qua bộ lễ sát hạch dựng thành danh sách tâu lên, nay chuẩn thưởng cấp. Cho 12 người vào hạng xảo thông đều cấp 5 lạng bạc; 38 người vào hạng hơi thông đều cấp 3 lạng bạc, lại ban tiệc chay ở chùa Thiên Mụ 1 lần, chuẩn đều cấp độ điệp giới đao, còn 3 người không thông, không chuẩn cho thưởng cấp để tỏ ra có phạt, điều khiển cho về [84:361]. Lần thứ hai là vào năm Minh Mạng thứ 16 (1835), sau khi tổ chức trai đàn tại chùa Thiên Mụ. Sử triều Nguyễn có ghi lại kết quả của lần sát hạch này như sau: Lại chỉ: trụ trì chùa Long Quang là Nguyễn Văn Thường, xuất gia từ tuổi nhỏ, giới luật giữ được tốt, chuẩn cho chiểu cấp 1 đạo Tăng cang văn bằng, còn những người hoặc dự vào hạng tinh 36 người, hạng thô 71 người, chuẩn theo lệ trước, chuẩn hạng cấp cho bạc lạng và khoản đãi tiệc chay một lần, ai đáng cấp độ điệp giới 54

57 đao, tức sắc cho tề tập cả ở trước chùa Thiên Mụ để bái lĩnh [84:362]. Lần này, số lượng tăng sĩ được cấp độ điệp nhiều gấp đôi lần trước, trong đó có nhiều tăng sĩ đến từ các chùa miền Bắc 7. Lần sát hạch thứ 3 diễn ra vào năm Chính sử triều Nguyễn không thấy ghi chép về lần sát hạch này, nhưng sách Thiền uyển truyền đăng tập lục có đề cập đến việc năm 1840, sư Chiếu Cảnh Hải Lượng được triều đình ban cấp giới đao, độ điệp sau khi vào Kinh ứng thí thành công: Năm Minh Mạng thứ 21 (1840), sư đắc chỉ vào kinh ứng thí, được ban giới đao, độ điệp với hiệu Hải Lượng hòa thượng [192: 34b]. Điều này khá trùng hợp với sự kiện được Đại Nam thực lục ghi lại: Năm Minh Mạng thứ 21 (1840), Vua sai các địa phương từ Quảng Bình trở vào Nam hỏi kỹ trong hạt, có nhà sư nào đắc đạo, thông hiểu đạo thì tỉnh cấp bằng cho đến kinh, kịp tuần tháng tư tụng kinh ở chùa Giác Hoàng 21 ngày đêm, ở Thủy Đàn 7 ngày đêm; ở quán Linh Hựu 7 ngày đêm [130:643]. Năm 1840 cũng là năm vua Minh Mạng cho tổ chức nhiều hoạt động mừng thọ mình, không chỉ tổ chức Lễ Trai đàn ở kinh đô mà nhà vua còn cho lập đại trai đàn tại chùa Phật Tích (Sơn Tây). Do vậy, nhận định triều đình tổ chức sát hạch tăng sĩ vào năm này là hoàn toàn hợp lí, tuy nhiên, số lượng tăng sĩ tham gia cũng như kết quả của lần sát hạch này cho đến nay chúng ta vẫn chưa có nhiều thông tin. Trong 20 năm với ba lần triều đình tổ chức sát hạch, số lượng tăng sĩ được cấp độ điệp so với số lượng tăng sĩ thực tế chắc chắn còn khá khiêm tốn. Điều đó cho thấy, điều luật người xuất gia phải có độ điệp của Hoàng Việt luật lệ khó lòng thực hiện được triệt để. Việc tổ chức sát hạch và cấp độ điệp cho tăng sĩ tập trung tại một điểm ở kinh đô với thời gian không cố định chắc chắn sẽ gây khó khăn về kinh phí, điều kiện di chuyển và cư trú cho các tăng sĩ ở các địa phương về Kinh ứng thí, gây 7 Một số thiền sư được cấp độ điệp năm 1835: sư Sinh Liên (chùa Trấn Bắc, Hà Nội), sư Trí Thủy Tịch Tính (chùa Tam Huyền, Hà Nội), sư Từ Hòa Chiếu Thường (chùa Đọi, Hà Nam), ngài Tịch Đạt Từ Tế (chùa Đại Bi, Hà Nội), sư Đạo Tuân Minh Chính (chùa Bích Động, Ninh Bình), sư Chiếu Trường (chùa Khánh Quang, Hải Dương), sư Hải Duyệt Thanh Uyên (chùa Quỳnh Lâm, Quảng Ninh), sư Phúc Điền (chùa Bồ Sơn, Bắc Ninh), sư Thông Duệ (chùa Phúc Long, Bắc Ninh), sư Tịch Mỹ - Thanh Quang (chùa Quế Hương), sư Tuệ Không Chiếu Lượng (chùa Bổ Đà, Bắc Giang), sư Hải Thuận Lương Duyên (chùa Báo Quốc, Huế), sư Toàn Nhâm - Quán Thông (chùa Phước Lâm, Quảng Nam), sư Toàn Chiếu Bảo Ấn (chùa Thiên Ấn, Quảng Ngãi), sư Tiên Giác Hải Tịnh (chùa Thiên Mụ, Huế), sư Chương Chí Bảo Tịnh (chùa Thiên Ân, Khánh Hòa), sư Hải Thanh (chùa Lữ Sơn, Nghệ An), sư Hải Viện (chùa Thiên Tượng, Hà Tĩnh) 55

58 nhiều tốn kém trong khâu tổ chức. Bộ Lễ tiến hành sát hạch tăng sĩ theo lối từ chương của Nho giáo nên cũng chỉ những người hay chữ mới được công nhận là tu hành chân chính, còn những người khác, dù mộ đạo và tâm thành đến mấy mà không diễn tả được niềm tin tôn giáo và kiến thức Phật học bằng văn chương, chữ nghĩa thì cũng không được thừa nhận. Mặc dù có những hạn chế, nhưng việc làm này đã cho thấy nỗ lực của vua Minh Mạng trong việc quản lý đội ngũ tu sĩ. Sát hạch kiến thức nhằm tìm ta những tăng sĩ tài giỏi, tạo điều kiện cho họ hành đạo, đồng thời loại trừ những kẻ không thực học, thực tu ra khỏi chùa chiền là việc làm cần thiết, mang lại nhiều tác động tích cực cho sinh hoạt Phật giáo lúc bấy giờ. * Phân bổ, luân chuyển sư tăng ở các chùa Theo truyền thống Phật giáo Việt Nam, tăng sĩ ở các chùa hầu hết đều do sơn môn hoặc trụ trì quyết định. Nhưng dưới thời Minh Mạng, triều đình trực tiếp thực hiện việc luân chuyển, bổ nhiệm sư tăng của một số chùa lớn. Nhiều tăng sĩ là trụ trì các chùa ở miền Nam đã được triều đình triệu mời ra làm Tăng cang hoặc trụ trì các ngôi cổ tự ở kinh đô Huế như thiền sư Tế Chánh Bổn Giác trụ trì chùa Từ Ân (thành phố Hồ Chí Minh) được vua Minh Mạng triệu về Kinh đô (Huế) làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ; thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh tăng chúng chùa Từ Ân (thành phố Hồ Chí Minh) được cử làm trụ trì chùa Thiên Mụ thay ngài Mật Hoằng Sách Ngũ Hành Sơn lục cũng có chép về việc triều đình lựa chọn và cắt đặt các vị danh tăng ở Kinh đô về làm trụ trì và làm tăng chúng các chùa Tam Thai và Ứng Chân (thành phố Đà Nẵng): Minh Mệnh năm thứ 7, khâm phụng chỉ chuẩn cho hai vị đại sư là Trần Văn Trừng (Viên Trừng) Nguyễn Văn Như (Chân Như) và bốn tăng chúng là Nguyễn Văn Khánh, Kiều Văn Bảo, Vũ Văn Niên, Phan Văn Định ở hai chùa Thiên Mụ, Long Quang ở kinh thành, cấp bằng về tại Ngũ Hành Sơn tỉnh Quảng Nam. Ngự chế hai vị đại sư làm trụ trì chùa Tam Thai, Ứng Chân, đặt 4 vị tăng chúng làm 4 đại sư ở các chùa [195:23a]. Hoặc: Năm thứ 20, có sắc chuẩn cho nhà sư ở chùa Ấn Tôn (nay là chùa Từ Đàm, thành phố Huế - TG) là Nguyễn Văn Nghĩa nay bổ về trụ trì chùa Thiên Mụ [84:362]. Thông thường đứng đầu các chùa là trụ trì, nhưng từ thời Minh Mạng, trong một số quốc tự, Tăng cang mới là chức sắc cao nhất. Nếu thời Gia Long, chỉ có ngài Tổ Ấn 56

59 Mật Hoằng được triều đình bổ nhiệm chức Tăng cang cai quản tăng chúng quốc tự Thiên Mụ thì đến thời Minh Mạng, nhiều tăng sĩ đã nhận được vinh dự này như: sư Tiên Giác Hải Tịnh (chùa Thiên Mụ, Huế), sư Tế Chánh Bổn Giác (chùa Thiên Mụ, Huế), sư Tánh Thiên Nhất Định (Linh Hựu Quán, chùa Giác Hoàng, Huế), sư Giác Ngộ - Tánh Thông (chùa Bát Nhã, Phú Yên), sư Tế Bổn Viên Thường (chùa Long Quang, Huế), sư Đạo Trung Trọng Nghĩa (Thiên Mụ, Huế) Chức Tăng cang thực chất là hình thức tôn vinh của triều đình đối với một số danh tăng có uy tín và đạo hạnh lớn, qua đó, nêu gương tốt, đồng thời cổ vũ, động viên giúp chư tăng có động lực cho quá trình tu tập của mình. Đoạn chỉ dụ sau đây phần nào phản ảnh điều đó: Minh Mạng năm thứ 16 (1835), lại dụ Bộ Lễ cấp cho hai người trụ trì chùa Thiên Mụ và quán Linh Hựu, mỗi người một văn bằng Tăng cang. Ngoài ra, nếu có sư nào đức hạnh thanh cao, đạo pháp linh diệu, cứu người chữa bệnh thì cũng cấp (văn bằng ấy) cho để coi quản tất cả tăng đồ và đạo lưu, bảo nhau làm điều thiện, không được vượt ngoài pháp chế mắc vào luật cấm [129:706]; Lại chỉ: trụ trì chùa Long Quang là Nguyễn Văn Thường, xuất gia từ tuổi nhỏ, giới luật giữ được tốt, chuẩn cho chiểu cấp một đạo Tăng cang văn bằng [84: 362]. Bên cạnh những vinh dự, hậu đãi, các Tăng cang phải theo sự điều động của triều đình, cư trú, tu tập và hành đạo tại quốc tự do chính nhà vua cử đến, dù trước đó, họ trụ trì một ngôi chùa nào đó rồi. Điển hình như: sư Tế Chánh Bổn Giác đang trụ trì chùa Từ Ân (thành phố Hồ Chí Minh) nhưng sau khi sư Liên Hoa về Nam, vua Minh Mạng đã mời sư Tế Chánh Bổn Giác làm Tăng cang chùa Thiên Mụ, giao chức trụ trì chùa này lại cho sư Tế Tín Chánh Trực. Tăng cang có nhiệm vụ cai quản tăng chúng, tổ chức các hoạt động Phật sự, thực hiện các nghi lễ, giảng đạo cho vua và hoàng tộc, còn mọi công tác xây dựng, sửa chữa chùa chiền, đúc chuông, tô tượng trong các ngôi quốc tự đều do triều đình quyết định. Họ cũng không được truyền chùa cho đệ tử và không được xây tháp mộ. Do vậy, các quốc tự Linh Hựu, Giác Hoàng, Thiên Mụ ở kinh đô Huế không hề có tháp mộ 8. Sỡ dĩ như 8 Tháp là nơi chứa nhục thân của các vị cao tăng, trú trì. Thường thì các vị trú trì, tăng chúng sinh hoạt tại chùa nào thì khi qua đời tuỳ theo chức vụ phận sự sẽ được xây tháp ở chùa đó. Có một trường hợp đặc biệt là 57

60 vậy là vì Tăng cang là chức vụ mà triều đình giao phó, đơn thuần là một chức quan nhà nước được trả lương. Sau thời gian làm Tăng cang tại các chùa do triều đình chỉ định, họ thường về lại nơi mình từng xuất gia, sinh hoạt và chọn mảnh đất yên nghỉ cho thế giới bên kia tại đây Hầu hết những chùa có tăng sĩ do triều đình chỉ định đều là những ngôi Quốc tự - trung tâm hoằng dương Phật giáo, có ảnh hưởng lớn đối với đời sống tâm linh của dân chúng cả vùng và các tăng sĩ được triều đình thỉnh mời đều là những danh tăng tài giỏi, có uy tín, vai trò lớn trong sơn môn của họ. Khi để những danh tăng này trụ trì các ngôi quốc tự, triều đình mong muốn họ sẽ giúp quy tụ tín đồ, phát triển tông môn, đưa sinh hoạt Phật giáo đi vào nền nếp, từ đó định hướng cho sự phát triển chung của Phật giáo. Cách làm này không phải là không có tiền lệ bởi lẽ cách đó gần hai thế kỉ các chúa Nguyễn cũng đã làm và đã có những kết quả tích cực đối với Phật giáo. Sau khi thiền sư Minh Châu Hương Hải cùng 50 đệ tử bỏ ra Đàng Ngoài năm 1682 đã dẫn đến tình trạng khủng hoảng tăng chúng sâu sắc. Trong tình hình ấy, chúa Nguyễn đã thỉnh mời thiền sư Nguyên Thiều từ chùa Thập Tháp (Quy Nhơn) ra Thuận Hóa, lập chùa Phổ Thành (Hà Trung 1683) và sau đó khai sơn chùa Vĩnh Ân (sau thành Quốc Ân), từ đó đưa đến sự phát triển của Thiền Lâm Tế ở đây. Năm 1694, sư Nguyên Thiều lại bỏ trốn vào Đồng Nai bởi sợ liên lụy với các cuộc chính biến. Để giải quyết tình trạng này, chúa Nguyễn đã cho người sang Trung Hoa thỉnh mời Thạch Liêm hòa thượng (phái Tào Động) sang hoằng dương thay thế phái thiền Lâm Tế. Chính nhờ sự điều tiết của chúa Nguyễn mà Phật giáo Đàng Trong được phát triển liên tục, với sự đa dạng của các thiền phái. * Hạn chế sự tham gia của đội ngũ tăng sĩ vào công việc triều chính Dưới thời Đinh Lê, hay Lý Trần, tăng sĩ được triều đình ban cho nhiều trọng trách trong hệ thống chính trị, giữ vai trò là thầy, là đại sứ, là cố vấn tin cậy của nhà ngôi tháp mộ của Hoà thượng Đôn Hậu ở chùa Thiên Mụ. Hoà thượng Trú trì chùa sau khi chế độ phong kiến sụp đổ năm 1945, chùa không còn chức năng của một ngôi Quốc tự mà chỉ là một ngôi chùa bình thường như bao ngôi chùa khác vì vậy Hoà thượng như là vị trụ trì đầu tiên của ngôi chùa trong thời kỳ mới dù chùa Thiên Mụ đã có lịch sử hàng trăm năm và do vậy ngài được phép chọn cho mình nơi an nghỉ ngay chính tại ngôi tự vốn trước kia là mảnh đất không ai được phép sử dụng vào việc riêng. Tháp mộ được xây vào năm 1992 [30:105] 58

61 vua như: thiền sư Ngô Chân Lưu được vua Đinh Tiên Hoàng tôn làm Khuông Việt Đại sư và phong chức Tăng Thống, thiền sư Vạn Hạnh là cố vấn quan trọng của vua Lê Đại Hành và thầy của vua Lý Công Uẩn, thiền sư Thảo Đường được vua Lý Thánh Tông phong là Quốc sư Các cao tăng được triều đình hết mực tôn kính và trọng dụng, ngược lại họ cũng đã có những đóng góp to lớn đối với sự phát triển của đất nước. Còn dưới thời Minh Mạng thì khác, mặc dù nhà vua vẫn ban chức tước chức Tăng cang, cùng nhiều hậu đãi dành cho đội ngũ tăng sĩ ở các Quốc tự nhưng giới sư tăng đã hoàn toàn không được tham chính, không được tham vấn những công việc hệ trọng của đất nước. Các cao tăng dù tài giỏi đến mấy cũng không được trọng dụng vào việc triều chính, tài năng của họ chỉ giới hạn trong phạm vi ngôi chùa, với nhiệm vụ chính là chăm sóc đời sống tâm linh cho tín đồ, vì vậy, vai trò cũng như những đóng góp của họ cũng hết sức hạn chế so với các thời kì trước. Với một nhà nước phong kiến tập quyền chuyên chế quan liêu dựa trên nền tảng tư tưởng Nho giáo như triều Minh Mạng thì sự rút lui của đội ngũ tăng sĩ khỏi chính trường là điều dễ hiểu. * Quy định về đạo đức, lối sống của tăng sĩ Không chỉ quan tâm đến vấn đề nhân sự của các tự viện, triều đình cũng rất chú ý đến đạo đức, lối sống của tu sĩ Phật giáo. Đối với y phục của tăng sĩ, chỉ cho phép dùng lụa thô, vải, không được dùng lụa là thứ láng mịn đẹp, thêu bông hoa. Ai trái lệnh phạt 50 roi, buộc hồi tục, y phục gom về nhà quan. Cà sa, đạo phục thì không ở trong luật lệ này [143:443]. Những tăng sĩ có vợ con, hoặc đoạn tuyệt với cha mẹ sẽ bị xử phạt nặng: Phàm tăng, đạo cưới thê thiếp thì phạt 80 trượng, hồi tục Trụ trì chùa chiền biết mà không báo lên thì cùng tội, liên lụy vì người, không buộc hồi tục [143:340] và Tăng ni, đạo sĩ, nữ quan đều ra lệnh họ phải cúng tế cha mẹ, tổ tiên và thứ lớp để tang làm giống như bao nhiêu người. Ai trái lệnh, phạt 100 trượng, buộc hồi tục [143:443]. Đối với trường hợp Tăng đạo quan, tăng nhân, đạo sĩ phạm vào kĩ nữ, rượu thịt thì đều phạt trăm trượng, trả về làm dân [144:915]. Khi tăng sĩ phạm tội, triều đình xử tội nặng hơn dân thường: Phàm để tang cha mẹ và chồng chết, nếu tăng, đạo sĩ, nữ quan phạm gian thì tăng hai bực tội 59

62 người thường phạm gian, xử tội ấy theo người thường phạm gian [144:914]. Một tăng sĩ phạm tội phải chịu hình phạt thì sư trưởng của chùa ấy cũng bị liên đới trách nhiệm. Trường hợp sư Nguyễn Văn Huấn ở chùa Thiên Mụ là một ví dụ tiêu biểu: Sư chùa Thiên Mụ có tên Nguyễn Văn Huấn vì ghen ghét người. Bộ Hình và Viện Đô Sát xét hỏi qua một năm không khám phá ra manh mối. Đến nay Khoa đạo là Nguyễn Sĩ Đăng, Lê Tập bí mật dò xét tìm được tình trạng, đều thưởng cho mỗi người 10 lạng bạc và gia một cấp. Khi án giao xuống đình thần xét, Huấn bị xử trảm hậu, sư trưởng Nguyễn Tâm Đoan, cách bỏ chức trụ trì chuẩn bắt phải làm việc nặng nhọc tại chùa ấy [130:616]. Những quy định này đã thể hiện rõ yêu cầu của triều Nguyễn nói chung và triều Minh Mạng nói riêng đối với tăng sĩ, không chỉ thông hiểu Phật pháp mà họ phải là những người có phẩm hạnh hơn người, có lối sống thanh bạch, giản dị, chấp nhận từ bỏ những ham muốn trần tục để làm gương cho người đời, từ đó mới cảm hóa được giáo chúng. Từ những việc làm trên đã thể hiện ý muốn kiểm soát Phật giáo của vua Minh Mạng thông qua việc quản lý đội ngũ tăng sĩ. Điều này không phải đến thời Minh Mạng mới thực hiện mà hầu như giai cấp cầm quyền nào cũng muốn nắm được tôn giáo, nhất là Phật giáo, chỉ có khác là cách làm của vua Minh Mạng mềm dẻo mà hiệu quả hơn mà thôi. Không có một lệnh cấm đoán nghiêm khắc nào, nhưng bằng việc nắm được đội ngũ tăng sĩ linh hồn của Phật giáo, ông đã hoàn toàn quản lý và chi phối được tôn giáo này theo hướng có lợi cho công cuộc trị nước của mình mà không vấp phải một sự chống đối hay phản kháng nào. Các tăng sĩ nhận chức Tăng cang, Trụ trì do triều đình phong cấp, hưởng những ân điển, chiếu cố của nhà vua chắc chắn không chỉ phụng sự đạo pháp mà đã trở thành một viên quan nhà nước phục vụ đắc lực cho lợi ích của vương quyền. Nhiều ý kiến cho rằng, việc quản lý chặt chẽ tăng sĩ, kiểm soát Phật giáo là biện pháp hạn chế sự phát triển của tôn giáo này. Nhưng theo chúng tôi, việc làm này không hề làm cho Phật giáo suy giảm, mà ngược lại. Chính sự quản lý của triều đình đã giúp khôi phục được một đội ngũ tăng sĩ có tổ chức, trình độ Phật pháp, và đức độ, hạn chế những kẻ trốn tránh lao dịch, lợi dụng cửa thiền làm nơi chống đối 60

63 triều đình, góp phần đưa sinh hoạt Phật giáo đi vào nền nếp. Đây là việc làm hữu ích đối với Phật giáo, giúp cho tôn giáo này phát triển ngày càng vững chắc hơn. Tác giả Trần Hồng Liên khẳng định: Trong một bối cảnh xã hội đầy rẫy phức tạp, đạo đức suy đồi, tăng chúng sa sút về giáo lý, một số người trốn bắt lính, trốn lao dịch mà vào chùa Nắm lại số chân tu (thi sư tăng, kiểm tra giáo lý), tạo điều kiện cho số này dù ít ỏi tiếp tục con đường đạo pháp là việc làm hợp lý và điều đó phần nào làm sáng tỏ chánh pháp nhà Phật, chứ không phải là hành động bài xích [72:162]. Tóm lại, từ việc vua Minh Mạng quan tâm phát triển chùa chiền, coi trọng nghi lễ Phật giáo, thực hiện chế độ bao cấp đối với Quốc tự, nhưng lại quản lý chặt chẽ tăng sĩ đã có thể khẳng định chính sách của nhà vua đối với Phật giáo là tạo điều kiện cho nó phát triển trong sự kiểm soát của nhà nước. Đối với Việt Nam, Phật giáo không chỉ đơn thuần là một tôn giáo mà nó còn là thành tố quan trọng trong văn hóa truyền thống của người Việt. Đồng hành cùng lịch sử dân tộc, tôn giáo này cũng đã có nhiều đóng góp cho công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước. Do vậy, đối với triều Minh Mạng, phát triển Phật giáo là một biện pháp tốt cho việc xây dựng và củng cố vương quyền, là một hình thức để nắm lòng dân. Nó không những góp phần thỏa mãn yêu cầu văn hóa tín ngưỡng của quần chúng trong xu thế có lợi cho chính quyền phong kiến, mà trước sự du nhập, bành trướng của văn hóa, tôn giáo phương Tây, đây cũng là một cách để tự trang bị vũ khí tinh thần cho nhân dân chống lại nguy cơ xâm lược văn hóa từ bên ngoài. Trong lịch sử, ngoài vua Minh Mạng, còn có nhiều vị vua chúa khác cũng chủ trương phát triển Phật giáo, như các vua triều Đinh Tiền Lê, Lý Trần và chúa Nguyễn. Tuy nhiên, chính sách đối với Phật giáo của vua Minh Mạng có những điểm khác hơn so với các vị vua chúa trước đó. Các vua Đinh Lê, Lý Trần, hay chúa Nguyễn đều coi Phật giáo là chỗ dựa tinh thần của nhà nước, thậm chí có lúc còn được xem là quốc giáo. Cùng với sự quan tâm phát triển chùa chiền, trọng đãi tăng sĩ, coi trọng nghi lễ Phật giáo, các triều đại này cũng rất chú ý phát triển kinh điển, thường cử người sang Trung Hoa thỉnh Đại tạng kinh, hay mời các cao tăng ở 61

64 đây về truyền đạo, tổ chức san khắc kinh sách 9. Ngược lại, vua Minh Mạng lại ít chú trọng đến vấn đề học thuật của Phật giáo, ít có sự đầu tư phát triển kinh sách, nghiên cứu kinh điển, gần như không còn duy trì mối quan hệ nào với Phật giáo Trung Hoa như trước đây nữa. Mặc dù được tạo nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển nhưng vua Minh Mạng vẫn không để Phật giáo được hoàn toàn tự do hoạt động, hay để phát triển một cách tự phát, mà luôn có sự quản lý, điều tiết, thậm chí có lúc can thiệp mạnh với những biện pháp cứng rắn. Bởi lẽ, vua Minh Mạng dù có thiện cảm với Phật giáo, nhưng vẫn là một Nho sĩ thuần thành, có sứ mệnh bảo vệ địa vị độc tôn của Nho giáo nên ông không thể để Phật giáo phát triển một cách tự do hay phát triển quá mức đe dọa đến địa vị của Nho giáo. Hơn nữa, trong bối cảnh đất nước còn nhiều rối ren do mới ra khỏi chiến tranh không lâu, bản thân Phật giáo cũng bị nhiều xóa trộn, suy thoái bởi những năm loạn lạc, chia cắt nên triều đình phải tăng cường quản lý để ổn định trật tự xã hội, giúp sinh hoạt Phật giáo được nền nếp, quy củ hơn, từ đó góp phần tạo nên một môi trường sinh hoạt tôn giáo lành mạnh. Chủ trương độc tôn Nho giáo, nhưng vua Minh Mạng chẳng những không hạn chế Phật giáo mà còn tạo điều kiện cho nó phát triển. Điều đó cho thấy nhà vua không muốn duy trì tam giáo đồng nguyên như thời Lý Trần, nhưng cũng không muốn hạn chế Phật giáo như thời Lê sơ, mà ông chọn đi theo hướng của các chúa Nguyễn tức là dung hợp cả tư tưởng Nho và Phật giáo trong đường lối trị nước theo hướng cư Nho, mộ Thích, khéo léo cuốn hút Phật vào với Nho, xem Phật như một tư tưởng bổ sung cho Nho, cho việc vương hoá. Điều đó cho thấy tính kế thừa và sáng tạo trong chính sách đối với Phật giáo của vua Minh Mạng. * Tiểu kết chương 2 9 Dưới thời vua Trần Anh Tông, năm 1295, nhà vua sai Trần Khắc Dụng và Phạm Thảo sang Trung Hoa thỉnh Đại Tạng kinh, sau đó bản Đại Tạng kinh này được nhà vua cho khắc bản gỗ và an trí tại chùa Quỳnh Lâm [66:315]. Hay như chúa Nguyễn Phúc Chu đã cho người sang Trung Hoa thỉnh mời hòa thượng Thạch Liêm sang truyền đạo ở Đàng Trong. 62

65 Đầu thế kỉ XIX, sự xâm nhập của những tư tưởng, văn hóa xa lạ từ phương Tây và nguy cơ bị xâm lược bởi các nước tư bản thực dân đã làm cho tình hình đất nước vốn đã khủng hoảng do nhiều năm chiến tranh, chia cắt lại càng thêm phức tạp. Lãnh thổ quốc gia rộng lớn nhưng chưa thực sự thống nhất hoàn toàn. Mâu thuẫn xã hội lại không ngừng gia tăng, các phong trào đấu tranh chống lại triều đình liên tục nổ ra trong phạm vi cả nước. Trong khi đó, Nho giáo hệ tư tưởng chính thống của triều đại lại tỏ ra xơ cứng, bảo thủ và bất lực trong công cuộc thu phục nhân tâm; Công giáo một tôn giáo được du nhập từ nhiều thế kỉ trước bởi các giáo sĩ phương Tây lại đứng trước nguy cơ bị biến thành công cụ phục vụ cho âm mưu xâm lược của các thế lực thực dân; Phật giáo nhu cầu tâm linh của đa số người Việt lại trở nên nghèo nàn, sa sút bởi nhưng năm chiến tranh loạn lạc. Để đối phó với những nguy cơ từ bên ngoài, cũng như giải quyết những khó khăn từ tình hình trong nước, vua Minh Mạng đã tiến hành cải cách một số lĩnh vực, trong đó, ông dành khá nhiều quan tâm cho tôn giáo. Cùng với việc củng cố địa vị độc tôn của Nho giáo, ngăn cản ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo, khoan dung đối với các tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống. Đối với Phật giáo, nhà vua chủ trương nâng đỡ cho nó phát triển nhưng nhà nước vẫn quản lý, kiểm soát chặt chẽ. Bên cạnh việc quan tâm kiến thiết các ngôi quốc tự, chú ý trùng tu các ngôi chùa công có sự ngoại hộ của tiền triều, ủng hộ các thiện ý trùng hưng tự viện của hoàng tộc và quan lại; bao cấp cho các ngôi Quốc tự ở kinh đô, thường xuyên tổ chức Lễ Trai đàn chẩn tế, vua Minh Mạng vẫn tìm cách quản lý chặt chẽ đội ngũ tăng sĩ. Trong bối cảnh đất nước lúc bấy giờ, chính sách đối với Phật giáo của vua Minh Mạng thực chất là một biện pháp chính trị nhằm an dân, củng cố vương quyền, nhưng đối với Phật giáo, đó cũng là thiện duyên, là sự trợ lực lớn giúp nó nhanh chóng phục hồi và phát triển sau một thời gian dài suy thoái. 63

66 CHƯƠNG 3: TÌNH HÌNH PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI MINH MẠNG ( ) 3.1. Cơ sở thờ tự Nghiên cứu về chùa, các học giả đã có nhiều cách phân loại khác nhau, chủ yếu dựa trên đối tượng xây dựng, chủ thể quản lý và sử dụng v.v... Chẳng hạn: tác giả Nguyễn Duy Hinh trong công trình Văn minh Đại Việt, chia chùa thành hai loại là danh lam và chùa làng nhưng tác giả lại không đưa ra tiêu chí cụ thể đối với hai loại chùa này [50:648]. Tác giả Nguyễn Ngọc Quỳnh cũng chia chùa thời Tự Đức thành 2 loại: thứ nhất là chùa được Nhà nước bảo hộ, gồm 2 loại: Chùa vua (quốc tự, sắc tứ) và chùa quan (chùa của người trong hoàng tộc và quan lại lập ra); thứ hai là chùa làng [116:90]. Hai nhà nghiên cứu Hà Xuân Liêm và Tạ Quốc Khánh khi nghiên cứu về Phật giáo Huế thời Nguyễn lại có cách phân loại khác. Nhà nghiên cứu Hà Xuân Liêm trong Những chùa tháp Phật giáo ở Huế đã phân loại chùa Huế thời Nguyễn thành 6 loại: 1- Chùa vua: do vua chúa xây dựng nên, hoặc trùng tu, kiến tạo một chùa đã sẵn có; 2- Chùa Tổ: do các vị tổ sư trong Phật giáo hoặc các vị tổ người Đại Việt lập nên, thường ở nơi núi non xa vắng, cảnh trí u tịch; 3- Chùa dân lập: lúc đầu do một người dân nào đó lập ra, sau cúng dường lại cho Chư sơn tự tăng ; 4- Chùa khuôn: do các khuôn hội Phật giáo Tịnh độ lập nên làm nơi đạo tràng sinh hoạt cho hội viên khuôn hội, lâu dần trở thành chùa; 5- Chùa làng: chùa này phần nhiều đã có rất lâu trước triều Nguyễn rất xa; 6- Chùa của phái Theravada [69:20-21]. Tác giả Tạ Quốc Khánh trong luận án tiến sĩ của mình đã phân loại chùa Huế căn cứ vào đối tượng đầu tư xây dựng, gồm 4 loại: 1- Quốc tự: do triều đình trực tiếp xây dựng, tái thiết và quản lý sử dụng (như: chùa Giác Hoàng, chùa Hoàng Ân, chùa Tịnh Quang, chùa Thiên Mụ, chùa Diệu Đế, v.v...); 2- Chùa tổ: đây là chùa do các vị tổ sư trong Phật giáo lập nên. Trong đó có cả chùa tổ của Thiền tông (Báo Quốc, Từ Hiếu, Quốc Ân, Tường Vân...), và Tịnh Độ tông; 3- Chùa làng, là chùa 64

67 dân lập: Loại chùa này xuất hiện từ sớm ở Thừa Thiên Huế, thường có quy mô nhỏ, lại hay phối thờ nhiều đối tượng của cả Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo; 4- Niệm Phật đường: còn gọi là chùa Khuôn do các khuôn hội Tịnh Độ lập ra từ sau sự ra đời của An Nam Phật học hội (năm 1932) làm nơi đạo tràng sinh hoạt cho hội viên Khuôn hội [64:44-45]. Từ các cách phân loại trên, căn cứ vào đặc điểm của Phật giáo thời Minh Mạng, chúng tôi thống nhất quan điểm phân loại chùa thành hai loại: chùa nhà nước và chùa làng. Chùa nhà nước (chùa công, quốc tự) là do vua, quan lại hoặc người trong hoàng tộc lập ra, phục vụ nhu cầu tâm linh, tế lễ của tầng lớp trên; được nhà nước chi cấp hoàn toàn hoặc một phần, có Tăng cang, và đội ngũ tăng chúng tùy theo quy mô. Chùa làng: phục vụ nhu cầu của nhân dân trong làng xã, chủ yếu do nhân dân đóng góp công sức, kinh phí xây dựng, tu bổ, chùa có thể có sư tăng hoặc không Chùa nhà nước Dưới thời Minh Mạng, chùa nhà nước nhận được nhiều hậu đãi, quan tâm từ triều đình, nhất là trong việc trùng tu, xây dựng. Bên cạnh những chùa đã có, nhà vua còn cho dựng thêm những ngôi chùa mới 10. Theo dòng phát triển của lịch sử, những ngôi chùa này đã hoàn toàn biến mất do sự tàn phá của thiên tai và chiến tranh (Giác Hoàng, Khải Tường, Vĩnh An ), những ngôi còn lại cũng không còn giữ nguyên vẹn kiến trúc buổi đầu, hầu hết đã bị cải biên sau nhiều đợt trùng tu. Dẫu vậy, những ghi chép rải rác trong chính sử nhà Nguyễn, các tranh vẽ, bức họa, truyền khẩu của tăng sư ở các chùa và những đoạn miêu tả của giáo sĩ phương Tây ở Việt Nam trong thời gian này cũng sẽ cho phép chúng ta hình dung kiến trúc cơ bản của ngôi chùa lúc bấy giờ. Giáo sĩ Masson trong bức thư ông gửi cho Bề trên ở Chủng viện Nancy đề ngày đã mô tả những ngôi chùa mà ông quan sát được như sau: Những ngôi chùa đó xây bằng gạch, mái lợp bằng ngói và thường khá rộng rãi. Người ta vào chùa bằng một cái cửa lớn, hai bên là hai cái cửa nhỏ, cả ba cái cửa này đều được đắp nổi những hình thù kì dị. Tiếp đó là một cái sân rất rộng có 10 chùa Khải Tường (Gia Định), chùa Vĩnh An (Quảng Nam), chùa Thánh Duyên (Huế), chùa Giác Hoàng (Huế), chùa Long Phước (Quảng Trị), chùa Trạch Lâm (Thanh Hóa) 65

68 thể chứa được tất cả mọi người đến dự lễ và để nấu nướng những đồ cúng; xa hơn chút nữa là ngôi chùa chính mà tôi không thể nào miêu tả cho Ngài biết được phía bên trong của nó, vì tôi không bao giờ có dịp vào xem, nhưng theo người ta nói thì chỉ có một vài pho tượng. Những ngôi chùa thờ Phật này thường được xây dựng trên sườn của một gò đất cao, và xung quanh bao giờ cũng là những rặng cây nhỏ rậm rạp mà mọi người không được phép đụng đến [63:69]. Sử triều Nguyễn cũng cho chúng ta biết cấu trúc cơ bản của một số ngôi chùa công được nhà nước đứng ra sửa sang, tu tạo trong thời gian này như: chùa Vĩnh An (Quảng Nam), một tòa 3 gian 2 chái, gian giữa đặt tòa Phật, gian bên tả bên hữu đặt thần ngự hai làng Vĩnh Diễn, Vĩnh Diên; chùa Từ Tâm, tiền đường hậu đường hợp làm một tòa, một sơn phòng, một chiên y, một thượng thanh đều một gian, một cửa Tam Quan, một cửa thiên căn nguyệt quật, một khám đá Vu âm, một khám đá Linh Sơn ở núi Ngũ Hành; chùa Khải Tường có tòa nhà chính 3 gian, hai hành lang bên tả bên hữu một bên một gian, một tòa lầu chuông trống 3 gian 2 chái, một phòng sư, một nhà bếp đều 3 gian 2 chái; chùa Giác Hoàng, chính giữa là điện Đại Hùng 3 gian 2 chái, phía trước dựng nhà bên tả, bên hữu, mỗi nhà 3 gian, ba cửa lầu, một lầu Hộ pháp; phía sau đặt hai phòng sư ở hai bên tả hữu, mỗi phòng 5 gian, nhà bếp ở bên tả 3 gian, bốn phía chung quanh tường gạch, phía sau mở 1 cửa, phía sau điện Đại Hùng dựng thêm một tòa điện Đại Bảo 3 gian 2 chái [87:72]. Rất tiếc những ngôi chùa này đến nay đã hoàn toàn biến mất dưới tác động khắc nghiệt của thiên tai và chiến tranh. Từ những ghi chép rải rác trong sử sách và những kiến trúc còn lại hiện nay của một số chùa được xây dựng trong thời Minh Mạng như chùa Thánh Duyên (Huế), các chùa trên núi Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), chùa Hoằng Phúc (Quảng Bình), chùa Bát Nhã (Phú Yên) cho thấy những ngôi chùa được xây dựng hoặc trùng tu dưới sự ngoại hộ của triều đình thường có quy mô tương đối lớn, là một quần thể kiến trúc, gồm nhiều hạng mục khác nhau, trong đó luôn có những thành phần cơ bản như: cổng tam quan; sân; tòa nhà chính thường là 3 gian 2 chái, có hành lang hai bên; lầu chuông trống 3 gian 2 chái hoặc lầu Hộ Pháp, phòng sư và nhà bếp. Bao quanh chùa là tường gạch. Ngoài ra, chùa còn có tháp, gác, khám đá, 66

69 hồ, ao sen... Ở các chùa, vua thường đến thăm còn có hành cung để vua nghỉ lại như chùa Thánh Duyên (Thừa Thiên Huế), chùa Tam Thai (Đà Nẵng), chùa Khải Tường (Gia Định). Không chỉ bề thế, quy mô, các ngôi chùa này phần lớn có địa thế rất đẹp, hòa lẫn với núi sông cây cỏ nên đó không chỉ là nơi thờ tự mà còn là chốn danh lam thắng tích tô điểm cho vẻ đẹp của đất nước. Cùng với việc được quan tâm xây dựng, sửa sang, chùa nhà nước cũng được chú tạo nhiều tượng thờ với các chất liệu quý như đồng, mạ vàng, gỗ. Đến nay, nhiều tượng được tạo trong giai đoạn này vẫn còn được tôn trí tại các chùa. Quốc tự Thánh Duyên là một trong những nơi còn lưu giữ được nhiều pho tượng có niên đại tạo lập thời Minh Mạng. Qua bản thống kê tự khí, pháp khí chùa Thánh Duyên đời Thánh Thái thứ 15 (1903), chúng ta biết được cả một hệ thống tượng có niên đại Minh Mạng thứ 17 (1835), hiện phần lớn đang được tôn trí tại chánh điện chùa. Đó là các bộ tượng Phật Tam Thế, Thập bát La Hán, Thập điện Minh Vương và các tượng Bồ Tát Địa Tạng; Bồ Tát Văn Thù, Bồ Tát Phổ Hiền, Hộ Pháp, Quan Âm tống tử, Bồ Đề Đạt Ma, Quan Công [90:54]. Các chùa Tam Thai, Từ Tâm, Trang Nghiêm, Ứng Chân 11 trên núi Ngũ Hành Sơn (thành phố Đà Nẵng) cũng là những ngôi chùa do chính vua Minh Mạng cho đại trùng tu. Sau vua Minh Mạng, đến đời Thành Thái thứ 6 (1894), chùa Tam Thai và Linh ứng có xây dựng thêm một hạng mục mới nhưng không ảnh hưởng gì nhiều đến những công trình đã có. Hơn nữa, truyền thống thờ tự của Phật giáo vốn được bảo lưu rất bền vững theo thời gian, hiếm khi vị trí các tượng thờ trong chùa bị thay đổi. Mỗi lần trùng tu chùa, người ta thường tạo ra một loạt tượng mới, nhưng các tượng cũ, nếu chưa hư hỏng cũng không bị bỏ đi. Do vậy, những ghi chép trong Châu 11 Năm 1825, vua Minh Mạng đã đến thăm Ngũ Hành Sơn và cho đại trùng tu các cổ tự trên núi này, bao gồm các chùa Tam Thai, Ứng Chơn, Trang Nghiêm và Từ Tâm. Tam Thai và Từ Tâm thì đã có từ trước, nay tu sửa lại. Chùa Ứng Chơn được xây dựng trên cơ sở Dưỡng Chơn đường đã có từ thời chúa Nguyễn, đến đời Thành Thái năm thứ 3 (1891), chùa được đổi tên là chùa Linh Ứng. Còn Trang Nghiêm tự là hoàn toàn mới được hình thành trong dịp này. Gọi là chùa nhưng thực chất đây không phải là một ngôi chùa theo đúng nghĩa mà là một công trình kiến trúc - một cơ sở thờ tự Phật giáo được hình thành do việc lợi dụng địa thế tự nhiên của vách núi đá trong động Huyền Không ở ngọn Thủy Sơn. Cơ sở này đến nay vẫn còn, tuy nhiên không còn nghe ai gọi là chùa nữa. Trong các chùa trên thì Tam Thai và Ứng Chơn là hai ngôi chùa được vua Minh Mạng ban biển ngạch sắc tứ, được triều đình liệt vào hạng chùa quan, trở thành quốc tự của triều Nguyễn. 67

70 bản triều Tự Đức và mô tả của A.Sallet đầu thế kỉ XX về các ngôi chùa này cũng sẽ giúp chúng ta hình dung rõ hơn tượng thờ trong các ngôi chùa thời Minh Mạng. Theo Châu bản năm Tự Đức thứ 36 (1883): chùa Tam Thai có 9 án thờ, gồm Tam Bảo, Di Lặc, Quan Thánh, Hộ Pháp, Phật bi vị, tả La Hán, hữu La Hán, tả, hữu Phụ bật vị. Chùa Từ Tâm có 5 án thờ, gồm: Địa tạng, (mất chữ), tả hữu Phán quan nhân, âm hồn. Chùa Trang Nghiêm (động Huyền Không) thờ 13 án, gồm: Thích Ca, Di Đà, Di Lặc chung 1 án, Tam Bảo, Văn Thù, Phổ Hiền, tả hữu Thập điện 2 án, Hộ Pháp, Ngọc Hoàng, Chúa Ngọc, Chúa Xứ, Thiện Hữu, Ác Hữu, Quan Âm. Chùa Ứng Chân thờ 9 án, gồm Thích Ca, Di Đà, Di Lặc chung 1 án, Tam Bảo, Văn Thù, Phổ Hiền, tả hữu Thập điện 2 án, Thiện Hữu, Ác Hữu, Hộ Pháp. Sơn phòng sở thờ 1 án Tổ sư; phương tượng sở thờ 1 án Giám vị. Ngoài ra, ở chùa Từ Tâm và nhà phương trượng còn có 2 án thờ vị hiệu là Hiển tỷ quốc thích di tặng liệt phu nhân Tống thị và Viên tịch hội chủ tứ triều quốc di Nguyễn thị. Nhưng nguyên ủy sự tích ra sao thì không ai biết rõ, theo bộ Lễ, có thể cũng như các chùa tư, hội chủ đời trước quy y kí vào chùa, vì vậy mà không được liệt vào danh bộ thờ tự của chùa quan [52, tr ]. Những tượng thờ, án thờ của các chùa trên núi Ngũ Hành Sơn ở trên cũng được A.Sallet trong chuyên khảo Núi đá hoa cương nhắc đến với những mô tả cụ thể hơn về ý nghĩa, nguồn gốc cũng như nơi tôn trí các tượng thờ này. Chùa Linh Ứng: trên bàn thờ trung ương là bộ ba tượng Tam Thế, giữa là tượng Thích Ca bằng đất, bên phải là Di Lặc bằng đá và bên trái là tượng Di Đà cũng bằng đá. Bên cạnh Di Lặc có tượng Phổ Hiền bằng đồng, bên cạnh Di Đà có tượng Văn Thù bằng đá. Tiếp theo, hai bên tả hữu có hai bàn thờ thờ bài vị của 18 vị La Hán. Giữa trung tâm chính điện là tượng Ngọc Hoàng bằng đồng, ngồi trên đài sen. Dưới bảng treo tên chùa ở cửa ra vào là bàn thờ và tượng Hộ pháp bằng đồng; ở hai bên có thần Thiện và thần Ác bằng đá. Trước mặt có bàn thờ Tiêu Diện. Chùa Trang Nghiêm: thờ bộ Tam Thế với Thích Ca ở giữa, bên trái là Di Lặc và bên phải là Di Đà. Bên cạnh Di Lặc là Phổ Hiền và bên cạnh Di Đà là Văn Thù. Tất cả đều bằng đồng. Ở cửa ra vào, hai bên là hai bàn thờ thập điện Diêm Vương. 68

71 Chùa Tam Thai: chính giữa là bức tượng đồng Di Lặc ngồi, bên trái phật Di Lặc là tượng Quan Thánh bằng gỗ, bên phải là tượng vị Tổ bằng đất. Trước mặt Di Lặc là bàn thờ Hộ Pháp bằng đồng.trước mặt cửa ra vào, hai bên trái phải là các vị thần bảo vệ, tức Tả phụ Hữu bật. Gần vách bên phải có bàn thờ vọng 18 vị La Hán. Chùa Từ Tâm: thờ Địa Tạng, Thập điện diêm vương, thờ cúng các đời trước đã cai trị đất nước là Đinh, Lý, Trần, Lê. Ngoài ra, cũng có một bàn thờ để thờ cúng chung nhiều vị Phật khác nhau và một bàn thờ để cúng cô hồn [134, tr.87-88, 116, 119, 121]. Từ tượng thờ của các ngôi chùa kể trên, chúng ta thấy tượng thờ trong các ngôi chùa của nhà nước lúc này cũng có nhiều điểm tương đồng, trong đó, phổ biến là tượng các vị Phật với bộ Tam Thế (Phật Thích Ca, A Di Đà, Di Lặc), tượng Bồ tát (Quan Thế Âm, Đại Thế Chí, Văn Thù Sư Lợi, Phổ Hiền) cùng các thiên thần Phật giáo khác (Thập Bát La Hán, Hộ pháp, Thập Điện Minh Vương), ngoài ra còn có tượng các nhân vật thuộc Đạo giáo, Nho giáo và cả tín ngưỡng dân gian như Ngọc Hoàng thượng đế, Tam Thánh (Quan Công, Quan Bình, Châu Xương), thờ Mẫu (Chúa Ngọc, Chúa Xứ). Không có tượng thờ nhưng các chùa này còn có bàn thờ các vị sư trụ trì chùa, các nhân vật lịch sử có công với dân, với nước. Nhìn chung, tượng thờ thời kì này vẫn là sự tiếp nối truyền thống thờ tự của Phật giáo Việt Nam ở các thời kì trước, không có sự biến đổi đáng kể nào. Tính dung hợp giữa Phật giáo với các tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống vẫn còn hiện diện phổ biến trong các ngôi chùa lúc bấy giờ Chùa làng Khác với chùa nhà nước, chùa làng không chỉ là nơi thờ tự của Phật giáo, mà đó còn là trung tâm văn hóa làng, là nơi đáp ứng nhiều nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân. Người Việt thường có câu đất vua, chùa làng hàm ý như một lời khẳng định về mối quan hệ gắn kết giữa làng và chùa, nếu đất đai dưới bầu trời này là của vua thì chùa là của làng, do dân làng xây dựng và quản lý. Do vậy, dù dưới triều đại nào, việc xây dựng, sửa sang chùa làng cũng là công trình tập thể của cả làng, cả xã. Thời Minh Mạng cũng không ngoại lệ. Điều này được thể hiện rất rõ trong các bài minh chuông. Đơn cử như trên chuông chùa Pháp Hưng (Hưng Yên) 69

72 (1821) có câu: toàn thể quan viên chức sắc, ông già bà cả, Hương trưởng, Khán thủ, các vị hưng công hội chủ và toàn dân xã Mặc Thủy, huyện Đông Anh, phủ Khoái Châu [180:121]. Chuông chùa Anh Linh (Hưng Yên) (1836) cũng có câu tương tự Quan viên chức sắc, ông già bà cả, các vị hưng công hội chủ, ở thôn Thổ Khối, xã Nam Lỗ, tổng Cáo Sám huyện Thần Khê, phủ Quang Hưng, tỉnh Hưng Yên [180:11]. Đáng chú ý là không chỉ có dân làng ở chính xã có chùa, mà còn có sự cúng dường của đông đảo các xã khác, huyện khác trong tỉnh. Điều đó cho thấy tầm ảnh hưởng rộng lớn của một ngôi chùa làng, dù giao thông lúc bấy giờ còn nhiều trắc trở cũng không thể ngăn cản thập phương đến với chùa. Trên chuông chùa Chiêu Ứng, thôn Đông Côi, xã Gia Đông, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh khắc rõ họ tên, số tiền của quan viên, chức sắc phủ Thuận An, phủ Thiên Phúc, phủ Kinh Môn, huyện Gia Bình và dân các xã Đại Đồng, xã Lạc Thổ, xã Kim Lũ, tổng Lương Tài và dân bản xã đóng góp đúc quả chuông này [180:38]. Thú vị hơn nữa là ngoài các cá nhân, hay tập thể làng xã, còn có các chùa tự quyên tiền của đạo hữu, phật tự của mình rồi cúng cho công trình xây dựng của một ngôi chùa khác ở khá xa ngôi chùa của mình nhưng thông thường là ở trong cùng sơn môn. Trong văn bia trùng tu chùa Thanh Long (Tiên Lãng Hải Phòng) có một danh sách các thập phương công đức cho công trình của chùa, trong đó có tên của hơn 80 chùa [45:838]. Điều này cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa các chùa làng với nhau, dù lúc bấy giờ chưa có tổ chức giáo hội nhưng bằng quan hệ sơn môn, họ cùng hỗ trợ, giúp đỡ nhau trong các hoạt động Phật sự. Ở những chùa ở vị trí giao thương thuận lợi còn có các thương nhân người ngoại quốc cúng tiền cho chùa. Chẳng hạn, trên khánh chùa Kỳ Vũ, đúc năm 1822 (Làng Thượng Cát, huyện Từ Liêm (Hà Nội)), còn khắc ghi tên những người Khách (người Hoa, Ngái) ở Quảng Đông, Quảng Tây (Trung Quốc) góp 80 quan cho công trình này [15:49]. Văn bia Hậu Phật bi kí ở chùa Liên Phái được tạo năm 1824 cũng ghi lại trường hợp tương tự: Chùa Liên Phái vốn là do Lân Giác Thượng sĩ tổ sư Lân Giác Thượng sĩ tổ sư là đệ tử của Tổ Chân Nguyên, pháp hiệu Như Như. Ngài là trụ trì khai sơn chùa Liên Phái (Hà Nội) và là Sư Tổ của thiền phái Liên Tông. 70

73 lấy nhà mình dựng thành chùa. Trải qua binh hỏa năm Bính Ngọ, nhà cửa đổ nát, chỉ còn lại tấm bia đá. Sau đó phải trùng tu mất 20 năm. Trong thời gian trùng tu, có ông La Nguyễn Quý, người Bắc quốc, trú quán tại thôn Hàng Chài huyện Thọ Xương cùng vợ là Vũ Thị Mão, người thôn Ngọc Long xã Gia Quất, cúng 300 quan tiền và 5 sào ruộng vào chùa. Nhà chùa cảm phục lòng tốt của hai vị, nên tôn bầu họ làm Hậu Phật, phụng thờ ở chùa [181:68]. Ở làng, khởi xướng trùng tu chùa chiền hay đúc chuông mới là mong muốn của toàn thể bản xã nhưng thông thường nó được bắt đầu từ ý nguyện của vị trụ trì chùa hoặc từ một gia đình giàu có nào đó trong làng, sau đó những vị chủ công này đứng ra kêu gọi thập phương đóng góp. Chẳng hạn, chuông chùa Đông Minh (Nam Định), năm 1836, được đúc từ chủ ý của giai đình ông Phạm Tịnh, Triệu Trạch, trên chuông có đoạn Nay gặp buổi thái bình thịnh trị, hoa nở thắm tươi, ông Phạm Tịnh, Triệu Trạch làm quan trong tổng, là người nổi tiếng trong huyện phủ, giàu có sung túc, trên muốn phụng sự cha mẹ, dưới muốn để lại cho đời sau. Về nhà bàn bạc với Triệu Bá Đồng là con Triệu Trọng Ngữ, là em Triệu Trọng Trạch, tùy lòng góp của, hưng công đúc chuông, lại thêm cả ấp đồng lòng góp tiền, thập phương góp của đúc một quả chuông lớn [180:132]. Hoặc, chùa Linh Sơn (Hà Nội) được trùng tu từ chính khởi tâm của trụ trì chùa. Bia Cải kiến Linh sơn cổ tự bi kí tạo lập năm Minh Mạng thứ 9 (1828) khắc ghi: Trụ trì chùa, Nguyễn Quý Viêm, pháp tự Chân Không là nguời nho học lại ẩn trong đạo Thiền, nhìn cảnh chùa cổ, sinh lòng hoài niệm, khẳng khái có ý muốn sửa chữa chùa. Mùa xuân năm nay, bàn với các người trong thôn như ông khuyên hóa các thiện tín, gọi thợ, chuẩn bị gỗ, hưng công xây dựng viện vũ, tên chùa vẫn giữ như xưa [181:75]. Chùa Kim Phong (Quảng Bình) lại được sửa sang từ các chức sắc của làng Mùa xuân năm Minh Mạng thứ 10 (1829), tại hội Phan Xá, lý trưởng làng Cổ Hiền Trương Thiên Thị, hương mục làng Động Tư Trần Chí Gia bàn bạc với thầy trụ trì quyên góp công của tu bổ đường bậc cấp lên núi [5:79]. Số người công đức cho các công trình ở chùa làng không hề nhỏ từ vài chục cho đến vài trăm người. Chuông chùa Cổ Pháp (Bắc Ninh), đúc năm 1840 có danh sách hơn 50 người đóng góp cho việc đúc quả chuông này [180:43]. Chuông chùa 71

74 Sùng Nghiêm (Hà Tây) tạo năm 1837 có đến hơn 100 người cúng dường [180:79]. Chuông chùa Hưng Phúc (Hải Dương) tạo năm 1836 có số người cúng tiền lên đến 300 người [180:109]. Mọi sự đóng góp cho chùa làng đều tự nguyện, xuất phát từ thiện tâm của tín hữu. Ngoài góp công sức, cúng dường tiền bạc, vật phẩm của các tín hữu cung tiến cho chùa cũng rất đa dạng, đó có thể là ruộng đất, là pháp tượng, pháp khí. Khả năng đóng góp của mỗi người cho công trình chùa dù nhiều ít khác nhau nhưng đều thể hiện lòng thành và niềm tin của họ đối với đạo Phật. Số tiền cúng dường cho một công trình xây dựng của chùa làng thường lên đến vài trăm quan. Chẳng hạn, chùa Thanh Long và chùa Khánh Linh (Hải Phòng) khi sửa chữa cũng đã có hơn 100 đạo hữu cúng dường, mỗi người từ 1 đến 6 quan tiền, trong đó nhiều nhất là cai tổng xã Bình Càn huyện Tứ Kỳ là Đạo Trọng Phiên cúng 25 quan tiền, Lương Huy Vương người trong họ cúng 7 quan tiền. Chúng tôi cộng toàn bộ danh sách cúng dường cho 2 công trình này là 114 quan, 78 mạch và 5 sào ruộng [45: ]. Công trình tu bổ chùa Kim Phong (Quảng Bình) năm Minh Mạng thứ 10 (1829) cũng tốn hơn 2000 quan tiền [5:76]. Có thể nói, nhờ phong trào xã hội hóa này mà các làng xã có cơ sở thờ tự Phật giáo thật sự khang trang. So với chùa nhà nước, chùa làng được xây dựng ít kiên cố, vật liệu thô sơ nên độ bền vững của công trình cũng thấp hơn. Trước tác động nghiệt ngã của thời tiết và con người, phần lớn chùa làng đến nay đã qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa, thậm chí nhiều chùa đã không còn tồn tại nên rất khó để nhận biết dấu ấn kiến trúc của thời Minh Mạng trong các ngôi chùa làng hiện nay, nhưng may mắn là tượng thờ của giai đoạn này đến nay vẫn còn được lưu giữ khá nhiều ở các địa phương. Về cơ bản, đối tượng thờ cúng trong chùa làng cũng giống như chùa nhà nước, nhưng có thêm một số đối tượng khác như thờ Hậu, thờ người được gửi giỗ, thờ các vị tiền hiền, hậu hiền của làng. Những tín hữu có công lao hoặc đã đóng góp nhiều tiền trong việc xây dựng, sửa sang chùa được dân làng bầu làm Hậu Phật. Bàn thờ Hậu, thường là một hành lang với những bát hương, đặt trước những tấm bia đá, gọi là bia Hậu, trên đó khắc rõ tên tuổi, quê quán những người được bầu Hậu, số tiền, của đã công đức 72

75 cho chùa, nghi thức cúng giỗ. Đơn cử nội dung trích lược một số bia như sau: Bia Kí kị bi kí (chùa Đại Bi, Hà Nội) Bản thôn dự định tu sửa chùa Đại Bi, vợ chồng ông bà Phạm Tông Môn và Tô Thị Sự cúng 60 quan tiền, 2 sào 5 thước ruộng để làng tu sửa chùa. Dân thôn bầu ông là Hậu Phật [182:402]. Bia Quy y Phật bi kí (Hưng Yên): Năm Nhâm Thìn, xã Đại Hạnh tu sửa ngôi chùa, bà họ Nguyễn hiệu Diệu Tảo Thoát cúng cho xã 10 quan và 1 sào ruộng để tu sửa chùa và xin quy y theo đạo Phật. Dân xã chấp nhận cho bà làm Hậu Phật [184:385]. Ngoài việc được dựng bia, người được bầu Hậu có khi còn được tạc tượng đặt thờ trong chùa. Trường hợp bà Nguyễn Thị Em ở tỉnh Thái Bình được bia Hậu Phật tượng bi phản ảnh là một ví dụ: Hậu Phật là Nguyễn Thị Em, hiệu là Diệu Thọ. Cụ là người có hằng tâm hằng sản đóng góp nhiều cho việc xây dựng tu bổ cho các công trình văn hóa đình chùa của làng. Từ trước đã được dân bầu làm Hậu Phật và đã có khoán ước của làng ghi rõ. Nay con cháu cụ lại có nguyện vọng xin làng tạc tượng. Vậy nên, các vị quan viên chức sắc họp để chuẩn cho con cháu cụ được tạc tượng đá để phối thờ Phật ở chùa làng Những vị chức sắc trong làng đến chứng kiến việc tạc tượng của con cháu Hậu Phật như: Xã trưởng Nguyễn Gia Xuân, Nguyễn Gia Khoan, Ngô Đăng Đài, Ngô Đăng Xuân, Nguyễn Trọng Nho, Nguyễn Tài Hiền, Khúc Văn Mậu, Nguyễn Công Dụng,v.v... [53:273]. Người Việt Nam còn có lệ gửi giỗ cho chùa. Lệ này nảy sinh từ nhu cầu mong muốn của bản thân hoặc người thân không có người nối dõi được hưởng sự thờ cúng sau khi qua đời. Hình thức gửi giỗ và lập Hậu khác biệt ở chỗ thân chủ gửi tiền hoặc ruộng để nhà chùa sử dụng số tiền của đó làm giỗ lâu dài cho thân nhân họ, hoặc chính bản thân họ sau khi qua đời, chứ không đóng góp tiền của để làm công đức, họ không được tôn bầu là Hậu mà chỉ được nhà chùa theo đúng ngày giỗ làm giỗ cho chứ không được hưởng các quyền lợi khác như Hậu. Đối tượng thờ cúng này khá phổ biến tại các chùa miền Bắc ở thời Minh Mạng cũng như cả triều Nguyễn. Các văn bia lập trong thời gian này đã phản ảnh khá sinh động tục lệ này, ví dụ: năm 1838, nhân dịp giáp Dao cùng với giáp Đoài tu sửa nhà tăng, bà họ Đỗ ở giáp Dao phường Nhật Chiêu tổng Thượng huyện Vĩnh Thuận phủ Hoài Đức đã cúng 10 quan tiền kẽm và 2 sào ruộng xin gửi giỗ cho chồng. Toàn Giáp chấp 73

76 thuận, dựng bia ghi rõ các quy định cúng giỗ và địa phận các thửa ruộng [182]. Năm Tân Tỵ (1821), giáp Âu Dụ tu sửa chùa Trường Sinh Phúc Khánh. Có người trong giáp là Trần Văn Điên và Trần Văn Chạch đã đem 20 quan tiền và trầu cau trình với bản giáo để xin gửi giỗ cho 2 vợ chồng anh trai là Trần Văn Nay [183]. Ngoài ra, một số ngôi chùa ở miền Trung và Nam bộ còn có chức năng của một ngôi đình nên trong đó còn thờ bài vị của các vị tiền hiền, hậu hiền của làng. Chùa Hòa Quang (Quảng Nam) là một ví dụ. Văn bia chùa Hòa Quang cho biết nhân trùng tu chùa, dân làng đã tổ chức truy tiến kỳ siêu cho các vị Tiền hiền, Hậu hiền của làng: Ngày mồng 10 tháng 3 năm Tân Tỵ, Minh Mạng thứ 2 nước Đại Việt. Bản xã trùng tu phật tự niệm ân các vị tiền hiền, hậu hiền đều đến chứng giám [PL6]. Các dòng tiếp theo của văn bia kể tên danh sách các vị tộc Phạm, tộc Ngô, tộc Võ, tộc Lưu được thờ trong chùa. Nhìn chung, dưới thời Minh Mạng, chùa nhà nước được triều thần quan tâm sửa sang, tu bổ trở nên bề thế, khang trang, đặc biệt một số chùa mới dựng có địa thế và kiến trúc đẹp, nhiều pháp tượng, pháp khí có giá trị. Trong khi đó ở các làng quê, hoạt động trùng tu cũng diễn ra hết sức nhộn nhịp với sự tham gia của đông đảo dân chúng. Điều đó không chỉ làm cho các cơ sở thờ tự Phật giáo được khang trang hơn mà còn giúp cho nhiều ngôi cổ tự thoát khỏi nguy cơ biến mất. Nếu chỉ nhìn vào hệ thống chùa chiền, rõ ràng, Phật giáo thời Minh Mạng đã thực sự phát triển. Qua đây đã phần nào phản ảnh bộ mặt kinh tế khá khởi sắc của đất nước lúc bấy giờ, đồng thời cũng cho thấy vị trí của ngôi chùa trong đời sống văn hóa của làng xã Việt Nam Nghi lễ Phật giáo Nghi lễ có ý nghĩa rất rộng, bao trùm hành vi, thái độ, tín ngưỡng, văn hóa, ngôn ngữ, phong cách của con người và xã hội. Theo nghĩa hẹp, nghi lễ là nghi thức hành lễ tụng niệm mang tính tín ngưỡng thờ phụng của một tôn giáo. Có thể nói, nghi lễ là một bộ phận cấu thành của mọi tôn giáo, không tôn giáo nào không có nghi lễ, bởi đó là phương tiện giúp tôn giáo thể hiện triết lý của mình, đồng thời, tạo điều kiện cho tín đồ hiểu và cụ thể hóa niềm tin của mình qua lễ cúng. 74

77 Đối với Phật giáo, nghi lễ xuất hiện từ khi Đức Phật nhập diệt. Khi đó các đệ tử đã thể hiện lòng kính trọng đối với Đạo Sư bằng những cung cách khác nhau, để rồi qua thời gian chúng được gắn vào những tư tưởng triết lý Phật giáo và phổ vào những điệu nhạc trở thành nghi lễ. Một trong những mục tiêu của nghi lễ là thể hiện sự kính ngưỡng đối với Đức Phật và giáo pháp của Ngài, thông qua những hình thức cụ thể, đồng thời là phương tiện bày tỏ lòng thành kính tri ân tam bảo, quốc gia, phụ mẫu và cũng là phương tiện để cứu độ chúng sinh. Nghi lễ của Phật giáo Việt Nam rất đa dạng, tựu chung gồm ba nhóm chính; Nghi lễ thường nhật có công phu sáng, công phu chiều, cúng ngọ và khóa lễ Tịnh độ (tụng kinh tối); Nghi lễ thường niên có các lễ vía Phật, Bồ Tát (Quan Thế Âm, Văn Thù Bồ Tát ), các ngày sóc, vọng, Lễ Phật đản, Lễ Vu lan, Lễ An cư kiết hạ; Nghi lễ đặc biệt: Đại giới đàn, Trai đàn chẩn tế, Giải oan bạt độ, Lễ Cầu siêu, Cầu an Dưới thời Minh Mạng, các nghi lễ này luôn được tổ chức đều đặn tại chốn thiền môn, đặc biệt, có một số nghi lễ do chính triều đình đứng ra tổ chức với quy mô lớn, có sự tham gia của cả hoàng tộc và quan lại. Sau đây xin trình bày một số nghi lễ tiêu biểu được tổ chức tại các chùa thời Minh Mạng Lễ Trai đàn chẩn tế Lễ Trai đàn chẩn tế (Lễ Trai đàn) thực chất là một nghi lễ cúng thí thực cho những người chết không có ai thờ tự, và cầu nguyện cho những người chết oan (như chết vì chiến tranh, thiên tai, tại nạn ) được siêu thoát, thuyết giảng cho các vong linh về nguyên nhân dẫn đến cái chết oan nghiệt đó nhằm hóa giải những oan ức, oán hận của họ, đồng thời, hướng dẫn họ tu tập, quay về nương tựa nơi Tam bảo để không phải sinh vào đường ác đạo mà sẽ được tái sinh làm người hay về cõi cực lạc. Thông qua Lễ Trai đàn chẩn tế còn cầu mong sự an lạc cho người đang sống. Lễ Trai đàn được thực hành trên căn bản một tác phẩm tên là Thí Chư Ngạ Quỷ Ẩm Thực Cập Thủy Pháp do Bất Không dịch vào thế kỉ thứ VIII đời Đường. Theo sự tích thì một đêm A Nan Tôn Giả, đệ tử Phật thấy một con quỷ đói tên là Diệm Khẩu xin A Nan cho ăn cơm. A Nan về hỏi Phật, nhân đó Phật chỉ bày phương pháp thí thực cho ngạ quỷ tức là quỷ đói. Phật đã dạy những câu thần chú để tụng đọc trong lễ thí thực: đọc các thần chú này lên thì mỗi con ngạ quỷ đều có 75

78 thức ăn để ăn, còn có thể giúp các ngạ quỷ được thoát khổ sinh lên cõi trời, đồng thời người thực hành nghi lễ này cũng được tăng tuổi thọ và phúc đức [78:8-9]. Sách Đại Việt sử kí toàn thư cho rằng Lễ Trai đàn bắt đầu thịnh hành ở Đại Việt từ năm 1302 bởi một đạo sĩ người phương Bắc tên là Hứa Tông Đạo [76: 561]. Kể từ đây hầu như triều đại nào cũng có tổ chức Lễ Trai đàn 13. Dưới triều Minh Mạng, cùng với Lễ Trai đàn do chư tăng tự tổ chức tại các tự viện theo nghi thức của sách Diệm khẩu du già tập yếu thí thực khoa nghi mà nay nhiều chùa ở Huế 14 còn lưu giữ thì giai đoạn này sôi nổi nhất lại là các Lễ Trai đàn do chính nhà vua khởi xướng. Trong 20 năm, vua Minh Mạng đã tổ chức hơn 10 Lễ Trai đàn ở khắp các chùa trong cả nước 15. Lễ Trai đàn do triều Minh Mạng tổ chức thường là Trai đàn một thất, tức là được tổ chức trong 7 ngày, hoặc tam thất là 21 ngày, trong đó thường có ba ngày triều đình cấm xử việc hình án và giết thịt sinh vật ra bán chợ. Sử chép: trai đàn chùa Thiên Mụ năm Minh Mạng thứ nhất (1820), bắt đầu từ ngày 25 tháng 6, ba bảy 21 ngày thì đủ, 3 ngày mồng 1, mồng 8, 15 tháng 7, cấm xử việc hình án và giết thịt sinh vật ra bán chợ [84:363]. Với mong muốn âm dương lưỡng lợi, trong Trai đàn, ngoài cúng cơm thí thực cho cô hồn, còn có phát chẩn cứu tế lương thực cho người nghèo khó. Việc phát chẩn sẽ được thực hiện vào ngày cuối cùng đối với Trai đàn 1 thất, còn đối với Trai đàn tam thất thì cứ 7 ngày phát chẩn cứu tế 1 lần. Ví dụ như Trai đàn năm 1840 tại chùa Phật Tích đọc kinh làm phúc 3 tuần 7 ngày đêm, mỗi tuần 7 ngày, Trai tăng lại làm 1 đàn phát chẩn cứu tế. Bắt đầu từ ngày mồng 9 tháng 7 này khai kinh, đến ngày 15 vừa gặp tiết Lan Bồn, thì lấy đêm ấy phát chẩn cứu tế [130:735]. 13 Năm 1434, vua Lê Thái Tông cho dựng Trai đàn ngay điện Cần Chánh để tu tạo công đức, cầu cho có mưa. Đến thời chúa Nguyễn, nghi lễ này càng được tổ chức thường xuyên hơn. Các năm 1602, 1714, Trai đàn đều được tổ chức tại chùa Thiên Mụ. Vua Gia Long ngay sau khi lên ngôi (1803) đã lập Trai đàn bạt độ cho các quan binh tử trận. Trai đàn được triều đình tổ chức thường xuyên nhất là dưới triều Minh Mạng (hơn 10 lần) và Thiệu Trị (hơn 5 lần), thậm chí vua Tự Đức, vốn không có nhiều thiện cảm với Phật giáo cũng đã 4 lần cho tổ chức Trai đàn vào các năm 1848, 1870, 1879, Sách do Tỳ kheo Tánh Tình chùa Thiên Hòa (Huế) khắc bản gỗ vào năm Minh Mạng thứ 2 (1821) 15 Tại chùa Thiên Mụ: 1820, 1821, 1830, 1835, 1836; 1840; tại chùa Khải Tường: 1839; tại chùa Phật Tích: 1840; tại Linh Hựu quán: 1837; tại Linh Hựu quán và chùa Giác Hoàng:

79 Thời khóa biểu và nghi thức của các Lễ Trai đàn được Châu bản triều Nguyễn ghi chép đã cho biết chương trình của nghi lễ này gồm có ngày đầu tiên tổ chức lễ khởi cổ, lễ thượng phan, lễ khai kinh, cúng ngọ (giờ ngọ), tiến linh và cúng cơm thí thực (giờ mẹo, giờ dậu); 3 ngày tiếp theo chủ yếu là tụng kinh (giờ tí, dần, thìn, thân, tuất), cúng ngọ, tiến linh và cúng cơm thí thực (giờ mẹo, giờ ngọ, giờ dậu); ngày thứ 5 cùng với việc tụng kinh, cúng ngọ, tiến linh và cúng cơm thí thực, có khai đàn Dược Sư; ngày thứ 6, tụng kinh, cúng ngọ, tiến linh, cúng cơm thí thực, hoàn đàn Dược Sư và làm lễ Trai tăng; ngày thứ 7, tụng kinh, cúng ngọ, tiến linh, cúng cơm thí thực và đăng đàn chẩn tế [52: ]. Các bộ kinh thường được tụng trong các Lễ Trai đàn là Đại Thừa Diệu pháp Liên Hoa, Đại Thừa Tam Bảo, Địa Tạng Bồ Tát bản nguyện kinh, Từ bi đạo tràng sám pháp, Dược Sư. Vật phẩm cúng tế chủ yếu là hương đèn, trầu rượu, bánh ngũ sắc, hoa quả, cháo trắng, gạo muối, đường và cơm chay, trong đó đáng chú ý nhất là đồ mã một vật phẩm khá quen thuộc và phổ biến trong các nghi lễ thờ cúng truyền thống của người Việt. Đồ mã cúng trong nghi lễ này thường là quần áo, đồ dùng, bạc, vàng, tiền tất cả được làm bằng giấy mô phỏng giống như đồ của người sống đang dùng. Vua Minh Mạng đặc biệt quan tâm đến vật phẩm này, ông luôn nhắc nhở phải chuẩn bị thật nhiều đồ mã để cúng cho các vong linh. Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), để chuẩn bị cho việc tổ chức Lễ Trai đàn ở chùa Thiên Mụ, nhà vua đã lưu ý các viên quan phụ trách sắm nhiều đồ mã như quần áo, đồ dùng và bạc, vàng, tiền giấy để tỏ ý cảm nhớ như còn sống [129:771]. Với quan niệm Rằm tháng 7 là ngày mở cửa ngục, ân xá cho vong nhân, những vong hồn có thể lên dương gian để hưởng các vật phẩm cúng tế nên nhiều Trai đàn được lập vào thời gian này (trai đàn các năm 1820, 1835, 1840), ngoài ra, còn có dịp tiết Thượng nguyên (tháng giêng) (Trai đàn năm 1836 tại chùa Thiên Mụ) hoặc Rằm tháng 4 (Trai đàn năm 1840 tại chùa Khải Tường). Khoảng cách giữa các Trai đàn không có quy định cụ thể, có thể là vài tháng, từng năm một hoặc vài năm, tùy thuộc vào nhiều yếu tố như tình hình đất nước, các sự kiện đặc biệt, các lễ kỉ niệm quan trọng của hoàng tộc hoặc quốc gia. 77

80 Địa điểm tổ chức Trai đàn thường các ngôi quốc tự ở Kinh thành Huế như Thiên Mụ, Thánh Duyên, Giác Hoàng, trong đó, chùa Thiên Mụ là nơi được vua Minh Mạng chọn tổ chức nhiều nhất, đó là các năm 1821, 1825, 1835, 1837, Sở dĩ được ban đặc ân này là vì theo vua Minh Mạng Ở Thừa Thiên, những nơi danh thắng rất nhiều, nhưng không đâu rộng rãi khang trang bằng (chỗ chùa Thiên Mụ này). Nước ta yêu chuộng Nho học, há lại chẳng muốn dựng Văn miếu ở đây. Song chùa này làm từ triều trước cũng đã lâu năm. Ngụy Tây (chỉ triều Tây Sơn TG) dù bạo ngược, vô đạo thế mà chùa chiền vẫn còn, bia, chuông như cũ, không phải không có duyên cớ mà được thế đâu [129:706]. Tuy nhiên, cũng có lúc Trai đàn được tổ chức ở các ngôi chùa khá xa kinh thành, điển hình như Trai đàn năm 1840 tại chùa Phật Tích ở tỉnh Sơn Tây. Nhà vua giải thích lí do lập Trai đàn ở đây là vì Nghe nói chùa núi Phật Tích của tỉnh Sơn Tây thuộc Bắc Kỳ là chùa của thần tăng Từ Đạo Hạnh làm ra vốn có tiếng thiêng liêng [130:735]. Hay chùa Khải Tường ở Gia Định cũng đã từng được chọn với lí do là Vua cho rằng, chùa Khải Tường 16 ở Gia Định là nơi đất quý chung đúc điềm lành [130:616]. Như vậy, dù là quốc tự ở kinh đô, hay chùa ở các địa phương khác thì yếu tố linh thiêng là một trong những cơ sở quan trọng để một ngôi chùa được chọn làm nơi tổ chức Trai đàn. Điều này có lẽ xuất phát từ thực tế Lễ Trai đàn là một nghi lễ gắn kết cõi âm và cõi dương, giữa người chết và kẻ sống với những mong ước rất tâm linh nên những ngôi chùa linh thiêng sẽ dễ thực hiện được sứ mệnh của nghi lễ này hơn là những nơi khác. Trong Lễ Trai đàn do triều đình tổ chức thường có một số lượng lớn sư tăng không chỉ ở chính nơi tổ chức Trai đàn mà cả ở các địa phương khác trong cả nước được mời đến tham dự. Ví dụ: ở Trai đàn chùa Thiên Mụ năm 1821, ban đầu Nguyễn Hữu Thận, Nguyễn Công Tiệp tâu danh sách mời dự Trai đàn lần này có 419 hòa 16 Năm 1788, chúa Nguyễn Phúc Ánh trở lại Gia Định có mượn nhà Tống Quốc công phu nhân (tức Tống Phúc Khuông phu nhân) để tạm trú. Vào ngày 22 tháng 4 năm Tân Hợi (1791), Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm (tức vua Minh Mạng) đã chào đời tại đây. Nhiều năm sau đó, do binh biến nên ngôi nhà này cũng không còn dấu tích. Sau khi lên ngôi, vua Minh Mạng đã sai người tìm lại và trên đó cho dựng một ngôi chùa lấy tên là chùa Khải Tường. 78

81 thượng, đại sư, tăng chúng ở các chùa từ Thừa Thiên Huế đến Gia Định, trong đó Hòa thượng 4 người, đại sư 64 người, tăng chúng 315 người; tùy tùng và tiểu 36 người nhưng sau đó vua Minh Mạng đã điều chỉnh lại là 1014 người [52:34-35]. Có một điều khá đặc biệt là trong mấy lần tổ chức Trai đàn, chúng ta chỉ thấy vua Minh Mạng cho gọi các hòa thượng và tăng chúng từ Quảng Bình trở vào Gia Định, mỗi tỉnh đều có đại diện, tuyệt nhiên không có sự góp mặt của các sư tăng ở miền Bắc. Thậm chí, Trai đàn ở chùa Phật Tích của tỉnh Sơn Tây cũng chỉ cho mời các sư tăng ở kinh đô ra trực tiếp tiến hành, còn các sư tăng ở chính địa phương này và các tỉnh lân cận cũng chỉ được đến tham dự. Nghe nói chùa núi Phật Tích của tỉnh Sơn Tây thuộc Bắc Kỳ là chùa của thần tăng Từ Đạo Hạnh làm ra vốn có tiếng thiêng liêng. Nên chọn lấy 20 người sư ở các chùa trong Kinh, người nào hơi thông giới luật trong kinh Phật, cùng với 10 người thự Hòa thanh đi đến nơi, làm đàn chay [130:735]. Khi chúng tôi tìm hiểu tiểu sử, hành trạng các danh tăng miền Bắc cũng không tìm được thông tin nào cho thấy họ có vai trò gì trong các Lễ Trai đàn do triều Minh Mạng tổ chức. Sở dĩ có điều nghịch lí này, theo chúng tôi là vì vua Minh Mạng cho rằng các sư tăng miền Bắc phần nhiều chưa am tường nghi thức cúng tế này, do vậy trong lần Trai đàn ở chùa Phật Tích, ông đã cho triệu tập một số lượng lớn sư tăng ở đây đến tham dự và học tập. Đại Nam thực lực có chép về việc này như sau: Lại nghe nói các sư ở Bắc Kỳ, phần nhiều chưa thuộc khoa cúng. Nên chiêu tập độ 30 hay 50 người sư đã kiên trì giới luật ở các tỉnh lớn hạt láng giềng đến đàn chay chùa ấy, nghe xem tiết thứ dâng khoa cúng và những âm nhạc do thự Hòa thanh biểu diễn. Về sau này có việc thiện duyên gì tốt, cũng nên biên theo như thế mà làm, để chấn chỉnh đạo giáo nhà Phật [130:735]. Ở một số Trai đàn, sư tăng ở các địa phương được mời đến tham dự sẽ được Bộ Lễ sát hạch sau khi hoàn thành Trai đàn. Người nào tinh thông giới luật, giữ gìn đạo hạnh thì được triều đình ban thưởng và cấp giới đao, độ điệp để tiếp tục hành đạo. Chẳng hạn, Trai đàn năm Minh Mạng thứ 11 (1830), Việc đàn đã xong, nhà sư các hạt, vâng gọi đến Kinh, hạ lệnh cho Bộ Lễ sát hạch, lấy năm chục người khá thông và hơi thông cho tiệc chay, bạc lạng cùng giới đao và độ điệp rồi cho về [128:87]. 79

82 Tuy Lễ Trai đàn do triều Minh Mạng tổ chức cũng giống như các Lễ Trai đàn khác là đều cầu cúng cho thập loại chúng sinh và các âm linh oan hồn uổng tử không có ai thờ tự, nhưng đối tượng hướng đến chủ yếu của vua Minh Mạng trong nghi lễ này là các tướng lĩnh, binh sĩ trong quân đội của triều đình đã tử nạn- những người đã chiến đấu và hi sinh vì đất nước và cơ nghiệp của dòng họ Nguyễn. Chính vua Minh Mạng trong nhiều lần tổ chức Trai đàn đều tỏ lòng hướng đến những người này, chẳng hạn, Trai đàn năm 1830, nhà vua nói rõ mục đích là để cúng cho các tướng sĩ trận vong từ trước và tất cả những ma vô tự [128:47]; Trai đàn năm 1835 cũng vì những quan quân ta đã chết vì việc nước [129:706]. Sự quan tâm đặc biệt này của vua Minh Mạng có lẽ xuất phát từ sự khác biệt của triều Nguyễn với các triều đại khác là được dựng lên từ một cuộc nội chiến, là triều đại có nhiều cuộc khởi nghĩa chống đối triều đình. Do vậy, để tạo dựng và bảo vệ ngai vàng của dòng họ Nguyễn đã có biết bao quan quân, tướng sĩ đã phải bỏ mạng. Tổ chức Trai đàn là cách triều đình bày tỏ sự thương xót, biết ơn đối với các quan quân đã hi sinh, đồng thời, nó cũng góp phần xoa dịu nỗi đau, sự day dứt của những người đang sống Lễ Giới đàn truyền giới Giới đàn còn được gọi là Lễ Trường hương, là một nghi lễ truyền trao giới pháp cho các giới tử là những người xuất gia theo Đạo Phật. Giới đàn khởi nguyên từ Ấn Độ truyền qua các nước Á Đông, đến đời nhà Đường được ngài Đạo Tuyên Luật Sư biên tập thành bản định chế ra các nghi thức truyền giới và hình thức của Giới đàn 17 [17:1712]. Giới đàn được chia làm hai loại chính: Tiểu giới đàn và Đại giới đàn. Tiểu giới đàn hay còn gọi là Đàn giới xuất gia là đàn giới dành cho những người đã cạo tóc xuất gia được thọ giới pháp Sa Di. Đại giới đàn là đàn giới mở ra cho các giới tử Tương truyền Giới đàn có sớm nhất ở Trung Quốc là giới đàn do ngài Đàm ca-ca-la xây dựng ở Lạc Dương từ năm 249 đến 256. Từ thời Tấn, Tống về sau, ở phương Nam lập nhiều giới đàn nhưng hình thức giới đàn không còn khảo cứu được. Đến năm 667, đời Đường, luật sự Đạo Tuyên lập giới đàn tại chùa Tịnh Nghiệp ở vùng ngoại ô Trường An. Về sau, ngài Đạo Tuyên soạn Giới đàn đồ kinh để trình bày tỉ mỉ về nguồn gốc, tên gọi, hình dáng của giới đàn. Từ đó giới đàn có hình thức nhất định [9:1712]. 18 Giới tử: là người xin thọ giới Sa Di là các thanh thiếu niên xuất gia dưới 20 tuổi, đã xuất gia những chưa qua thọ giới xuống tóc. 80

83 được thọ giới pháp Sa di, giới Tỳ Kheo, giới Bồ Tát (cho Tăng chúng, Ni chúng, nam nữ cư sĩ Phật tử). Đàn truyền giới có thể lập trước chùa hoặc tiến hành ngay trong chùa, thời gian dài nhất là 7 ngày, kể cả những ngày chuẩn bị khai mở và kết thúc. Thành phần quan trọng nhất trong một giới đàn là 3 vị Tôn sư (Hòa thượng đường đầu, Yết Ma, Giáo Thọ) và 7 vị tôn chứng nên gọi tam sư, thất chứng. Hòa thượng đường đầu làm chủ trì giới đàn, là 1 vị cao tăng có tài đức, có uy tín trong giới Phật giáo thuộc khu vực khai mở trường kì, phải có từ 5 tuổi Hạ 19 trở lên. Giáo thọ và Yết Ma thường phải từ 2 tuổi Hạ trở lên mới được làm tôn chứng. Yết Ma truyền giới cho giới tử. Giáo thọ dạy và trao lại ý kiến cho người thọ giới. Ngoài ra, còn có ban Hộ đàn giới, ban Kiến đàn, hai vị dẫn thỉnh sư, hai vị Giám đàn Thiền sư Từ Trí trong Ngũ Hành Sơn lục có chép về công tác tổ chức của nghi lễ này như sau: Trước đó một năm, thỉnh chư tăng các chùa định ước ngày họp bàn về việc mở đại giới đàn để tiến dẫn tăng chúng. Chư tăng đồng tâm hỗ trợ, sau đó, công bố cho chư tăng các chùa đều biết mà chuẩn bị chọn ngày. Trước lễ ba ngày, rước thỉnh chư tăng quang lâm đến chùa đã được định trước, cung thỉnh chư tôn an bài chức sự: một vị hòa thượng chỉ kỳ, một vị hòa thượng đàn đầu, một vị hòa thượng yết ma, một vị hòa thượng giáo thụ, bảy vị xà lê tôn chứng, bốn vị dẫn lễ, một vị tuyên luật sư, hai vị sa di thủ vĩ [195:36a]. Kết thúc giới đàn, các giới tử được nhận bản Hộ giới điệp, đây là giấy chứng cho tăng ni đã thụ giới 20. Trên điệp này, ngoài phần dẫn kinh điển, các năm lập giới đàn tại Trung Quốc là phần ghi chép về lai lịch của giới tử, tên của các vị tam sư 19 Tuổi Hạ: là cách thức tính thời gian công đức tu hành của một tăng sĩ Phật giáo. Tăng sĩ sau khi tham gia ba tháng an cư kiết hạ (từ tháng 4 tháng 7 âm lịch) thì được tính một tuổi Hạ. 20 Thích Thị kê cổ lược quyển 3 có chép, vào năm Đại Trung thứ 10 (856 Tây lịch), vua Đường Đại Tông bổ nhiệm Pháp sư Biện Chương làm bậc thủ tọa của ba giáo (Phật, Nho, Lão) thừa mệnh cấp phát giới điệp cho Tăng Ni thụ giới. Đây là sự kiện cấp giới điệp đầu tiên tại Trung Quốc. Đến đời Thanh, bắt đầu từ năm Ung Chính, chế độ cấp giới điệp được bãi bỏ, các chùa viện tự do truyền giới và cấp giấy chứng nhận, không bị chi phối bởi nhà nước [9:1712]. Tại Việt Nam, thời Lý Trần không thấy sách sử ghi chép việc cấp giới điệp cho Tăng Ni. Mãi đến thời chúa Nguyễn Phúc Chu, năm 1695, Thiền sư Thạch Liêm sang nước ta lập đàn truyền giới tại Thiền Lâm (Huế) và Di Đà (Quảng Nam) mới có sự ghi nhận về việc cấp điệp văn. Triều Nguyễn, việc cấp giới điệp được tự do trong các chùa, nhất là giai đoạn cuối Nguyễn [21:27]. 81

84 thất chứng của giới đàn và ban hộ đàn giới. Sau đây là một đoạn trong bản giới điệp thọ Bồ Tát giới năm 1826 của thiền sư Đạo Lịch chùa Hòe Nhai (Hà Nội). Nay, tăng nhân Nguyễn Hữu Điều tự Đạo Lịch, người thôn Ngoại Quần, xã Đông Hào, huyện Giao Thủy, phủ Thiên Trường, đạo Sơn Nam, nước An Nam. Ngày 17 tháng 11 năm Canh Ngọ, sư phát bồ-đề tâm đến chùa Phúc Lâm xin xuống tóc với A-xà-lê tự Giác Thông hiệu Chính Trí, nhận làm nghiệp sư. Đến ngày 17 tháng 11 năm Tân Mùi, đến chùa Linh Quang thọ Sa-di giới, y chỉ bổn sư là A-xà-lê tự Giác Bản hiệu Thanh Nguyên chùa An Phúc; tháng 5 năm Bính Tý, A- xà-lê tự Giác Lâm chùa Hồng Phúc, Kinh sư. Trải qua giờ thìn ngày 8 tháng 4 năm Kỷ Mão, lễ thỉnh Hòa thượng Khoan Nhân Phổ Tế chùa Kim Sa đến am Trung Đạo chùa Đại Quang thọ giới Tỳ- kheo. Đến nay, vào giờ Mùi ngày 8 tháng 4 năm Bính Tuất, lại thỉnh Hòa thượng Khoan Nhân chùa Quảng Nghiêm, núi Vạn Đức đến am Trung Đạo chùa Đại Quang thọ bồ- tát giới, lấy đó lưu thông giới pháp. Đại bỉnh giới Trưởng lão Hòa thượng Khoan Nhân Phổ Tế. Yết-ma A-xàlê Trưởng lão Giác Trí Thanh Lương. Giáo thọ A-xà-lê Trưởng lão Đạo Thành Thanh Tịnh. Tôn chứng Tỳ-kheo tăng Giác Thọ Thanh Đức. Tôn chứng Đại đức Thường Giác Từ Hòa Thích Tại Tại. Ngày mồng 8 tháng 4 năm Bính Tuất cấp điệp. 25 vị thần hộ giới. [32:27]. Các giới đàn thường được tổ chức vào những ngày có kỉ niệm quan trọng đối với Phật giáo như Lễ Phật Đản (8-4), Lễ Vu Lan, sau Lễ Trường Hương Nếu dưới thời Lý Trần hoặc chúa Nguyễn, các đại giới đàn thường được triều đình đứng ra tổ chức với hàng trăm người tham gia, trong đó có cả hoàng thái hậu, công chúa, vương phi và thậm chí là chính các chúa cũng xin thọ giới thì dưới thời Minh Mạng, các giới đàn truyền giới phần lớn do các sơn môn hay tự viện tự tổ chức cho những người xuất gia xin thọ Sa Di, Tỳ Kheo hay Bồ Tát, hầu như không có sự tham gia của triều đình trong nghi lễ này. Thông thường trong mỗi giới đàn, mỗi người chỉ thọ một giới nhưng trong thời kì này do nhiều khó khăn trong việc mở giới đàn nên có người trong một giới đàn thọ đến cả 3 giới (Sa Di, Tỳ Kheo, Bồ 82

85 Tát). Trường hợp ngài Hải Trường Pháp Lữ, đệ tử của thiền sư Tánh Thiên Nhất Định là một ví dụ. Bản tự thuật của ngài Hải Trường Pháp Lữ cho chúng ta biết: tại giới đàn chùa Thiên Mụ năm 1831, ngày 6-7, ngài thọ Tam quy ngũ giới, bát quan trai giới; ngày 7-7, thọ Sa di thập giới, ngày 10-7, thọ Tì kheo giới, ngày 11-7 thọ Bồ tát giới. Trưởng lão đường đầu: Hòa thượng Tế Chánh Bổn Giác (tăng cang chùa Thiên Mụ). Yết ma A-xà-lê: Hòa thượng Viên Thường. Giáo thọ Hòa thượng Giác Nguyên. 7 vị tôn chứng: Nhật Lệ đại sư, Toàn Đạo đại sư, Từ Dung đại sư, Viên Dung đại sư, Tĩnh Nhãn đại sư, Nguyên Long đại sư, Trọng Nghĩa đại sư. Dẫn thỉnh: Định Nguyên đại sư, Nhất Định đại sư, Hoằng Tông đại sư, Tâm Linh đại sư [191]. Các giới đàn được mở đều đặn hằng năm ở hầu khắp các địa phương, đã chứng nhận cho hàng trăm giới tử được thọ giới, góp phần đào tạo đội ngũ sư tăng khá đông đảo cho các tự viện. Có thể kể một vài giới đàn được tổ chức trong thời gian này như giới đàn năm 1831 tại chùa Thiên Mụ (Huế) do Hòa thượng Tế Chánh Bổn Giác làm Hòa thượng Đàn Đầu, giới đàn năm 1838 tại chùa Thiên Ấn (Quảng Ngãi) do Hòa thượng Toàn Chiếu làm Hòa thượng Đàn Đầu, giới đàn năm 1837 tại chùa Linh Phong (Bình Định), giới đàn năm 1826 tại chùa Hòe Nhai (Hà Nội) do Hòa thượng Khoan Nhân Phổ Tế làm Hòa thượng Đàn Đầu Lễ An cư kiết hạ An cư kiết hạ là khoảng thời gian mà người tu hành ở yên một nơi để tọa thiền, trau dồi pháp giới; thực hiện một cách nghiêm ngặt các quy định về tụng kinh, tham thiền, giới luật Mỗi mùa an cư là một cột mốc quan trọng của cuộc đời người xuất gia. Đức độ của người tu hành được nhìn nhận một phần thông qua số mùa tạo hạ hay hạ lạp. Lễ An cư kiết hạ xuất phát từ Ấn Độ, vì mỗi năm vào mùa mưa, cây cỏ phát triển, côn trùng sinh sôi, người xuất gia đi ra ngoài du hóa sẽ dẫm đạp lên các loại côn trùng, mầm non cây cỏ phạm giới sát sinh nên Phật cùng các đệ tử tụ tập lại một nơi để chuyên việc tu hành trong 3 tháng. Phép tiền an cư được bắt đầu từ ngày 16/4 83

86 Âm lịch, kết thúc vào 16/7 âm lịch; hậu an cư bắt đầu từ ngày 16/5 âm lịch, kết thúc vào 16/8 âm lịch. Giữa hai thời gian đó gọi là trung gian an cư. Đông an cư bắt đầu từ 16/12 âm lịch, kết thúc vào 16/3 âm lịch. Ở Việt Nam, từ khi Phật giáo du nhập cho đến nay việc An cư kiết hạ luôn được chư tăng nghiêm túc thực hiện. Dưới thời Trần, chùa Vân Yên trên núi Yên Tử luôn là nơi được nhiều tăng sĩ bốn phương lựa chọn tổ chức 3 tháng An cư kiết hạ. Ngoài ra, giáo hội Trúc lâm cũng tổ chức an cư tại các chùa lớn khác như Báo Ân, Sùng Nghiêm, Vĩnh Nghiêm, Quỳnh Lâm, Thanh Mai, Côn Sơn [66:387]. Lễ An cư kiết hạ dưới triều Minh Mạng cũng được Hòa thượng Hải Tịnh, trụ trì chùa Thiên Mụ nhắc đến trong Ngũ gia tông phái kí: từ mùng 8 tháng 4 phải an cư kiết hạ, chuyên tu tịnh độ, niệm Phật tham thiền, thân tâm phải đừng lo nghĩ, dứt bỏ tạp niệm và xa lìa các duyên, các việc ngoài. Từ tháng 9 trở đi nên an cư kiết đông, tu học kinh luật, khảo cứu giáo nghĩa, tinh thông việc thọ trì, chúc tụng, hầu tiến đạo, nghiêm thân [100:58]. Một số ngôi chùa ở miền Nam thường tổ chức an cư kiết hạ cho chư tăng như: chùa Giác Lâm, chùa Từ Ân tổ chức kiết hạ và kiết đông; chùa Hội Phước, Phước Hưng, An lạc, Kiểng Phước, Bảo An, Sùng Phước đều an cư 1 lần Lễ Phật Đản Phật Đản là ngày đản sanh của Phật Thích Ca. Đây là một trong những đại lễ quan trọng nhất của Phật giáo. Theo truyền thống Phật giáo Việt Nam, Lễ Phật Đản được tổ chức vào ngày 8 tháng 4 âm lịch hằng năm 21. Các chùa lớn nhỏ đều thiết trí bàn Phật, trang hoàng chùa chiền, đặc biệt các ngôi quốc tự còn được triều đình chu cấp tiền bạc, phẩm vật để tổ chức lễ như chùa Thiên Mụ Lại cả năm tiết Phật Đản ở các chùa là 27 lễ, bộ Hộ cấp tiền 21 quan 4 tiền 14 đồng [84:367]; chùa Thánh Duyên lễ Phật đản 11 lễ, lễ phẩm cộng trị tiền 23 quan 8 tiền 43 đồng [84:361]. Trong dịp Phật Đản, nhiều chùa tổ chức thả đèn trên sông hay phóng sinh, tụng kinh, làm đàn chay, lập trai đàn chẩn tế, tổ chức giới đàn Chẳng hạn, như vào dịp Rằm tháng tư năm 1840, vua Minh Mạng đã cho tổ chức trai đàn tại một số 21 Năm 1960, Đại hội Phật giáo thế giới tại Phnompênh (Campuchia), các đại biểu thống nhất ngày Phật Đản Quốc tế là ngày rằm tháng tư theo lịch mặt trăng, tức là ngày 15/4 âm lịch. 84

87 chùa ở kinh đô vua sai các địa phương từ Quảng Bình trở vào Nam hỏi kỹ trong hạt, có nhà sư nào đắc đạo, thông hiểu đạo giáo thì tỉnh cấp bằng cho đến Kinh, kịp tuần tháng tư tụng kinh ở chùa Giác Hoàng 21 ngày đêm, ở Thủy Đàn 7 ngày đêm; ở quán Linh Hựu 7 ngày đêm [130:643]. Đặc biệt, một số chùa Tứ pháp còn mở hội như chùa Dâu (tỉnh Bắc Ninh), chùa Thứa (tỉnh Hưng Yên). Trong dân gian vẫn tuyền tụng mấy câu ca dao: Dù ai đi đâu về đâu Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về Dù ai buôn bán trăm nghề Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu [138:48] Lễ Vu Lan Lễ Vu Lan là nghi thức siêu độ tông thân nhiều đời được cử hành vào ngày Rằm tháng 7 âm lịch hằng năm. Theo Kinh Vu Lan Bồn, đệ tử Phật là ngài Mục Liên dùng thiên nhãn trông thấy thân mẫu bị đọa vào đường ngạ quỷ, ốm gầy chỉ còn da bọc xương, ngày đêm khổ sở liên tục; thấy rồi, ngài Mục Liên dùng bát cơm đem đến dâng cho mẹ nhưng do ác nghiệp nên cơm đều biến thành lửa. Vì muốn cứu giúp thân mẫu thoát khỏi nỗi khổ này nên ngài Mục Liên bèn cầu xin Phật chỉ dạy phương pháp giải cứu. Phật bèn dạy ngài Mục Liên vào ngày Rằm tháng 7 là ngày chư tăng Tự tứ (trong mùa mưa của Ấn Độ, tăng chúng kết hạ an cư trong 3 tháng, ngày này là ngày kết thúc an cư), dùng thức ăn ngon đặt trong bồn Vu Lan để cúng dường Tam Bảo sẽ được vô lượng công đức, cứu được cha mẹ 7 đời [19:6137]. Lễ Vu Lan là ngày đại lễ của Phật giáo. Đối với người Việt Nam vốn có truyền thống thờ cúng tổ tiên, ngày lễ này càng trở nên có ý nghĩa đặc biệt. Dân gian tin là vào này đó, linh hồn ông bà cha mẹ hay người thân thích đã chết được xá tội trở về và con cháu phải bày lễ cẩn thận. Dưới thời Minh Mạng, nghi lễ này cũng được tổ chức trọng thể ở các chùa với nhiều hoạt động như tụng kinh báo hiếu, tổ chức phóng sinh (thả tự do cho chim cá), đặc biệt là làm lễ chẩn tế cô hồn (còn gọi là lễ thí thực). Trong dân gian, nhà nào cũng đều dâng cúng hoa quả, bánh trái lên bàn thờ tổ tiên, đồng thời chuẩn bị 85

88 một mâm cơm thường có cháo trắng, đường muối, gạo, khoai được đặt ngoài trời hoặc trước cửa nhà để cúng cô hồn. Ở chốn triều đình, Lễ Vu lan cũng là dịp nhà vua tưởng nhớ đến thân nhân đã qua đời, các quan quân binh sĩ đã hi sinh vì đất nước với nhiều hoạt động có ý nghĩa như tổ chức tiệc chay, tụng kinh cầu siêu, khai mở trai đàn chẩn tế bạt độ Lễ Trai đàn chẩn tế các năm 1820, 1835, 1840 đều được triều đình tổ chức tại các chùa vào dịp Lễ Vu Lan. Riêng Lễ Vu Lan năm 1836, vua Minh Mạng cho làm chay, mời các sư đến tụng kinh 7 ngày đêm, đốt nhiều vàng mã tiền giấy ở lăng Anh Duệ hoàng thái tử và trước đền hai quận vương Thiệu Hóa, Vĩnh Tường [129:974]. Các ngôi quốc tự cũng được triều đình ban cấp nhiều lễ phẩm cúng Phật cũng như kinh phí để cúng tế trong dịp này Kinh sách Kinh sách là phương tiện quan trọng bậc nhất để người xuất gia truyền bá Phật giáo. Về kinh điển, tựu chung có Kinh, Luận và Luật. Kinh là giáo pháp mà Đức Thế Tôn diễn nói được ghi chép giữ gìn và truyền bá cho đời sau [18:2229]. Luận là phân biệt, chỉnh lí hoặc giải thích để chỉ rõ yếu nghĩa của Kinh điển [18:2514]. Luật là những quy định do Đức Phật chế ra cho Tỳ kheo, Tỳ kheo ni. Luật cũng như pháp luật, tùy theo độ phạm giới nặng hay nhẹ mà trị phạt [18:2518]. Ngoài ra, các thế hệ đệ tử của Đức Phật còn biên soạn cả một hệ thống sách thuộc nhiều lĩnh vực như văn học, lịch sử, triết học, văn hóa, nghi lễ dùng trong học tập, nghiên cứu, hành trì, cúng tế của các Tăng sĩ và tín đồ Phật tử. Cùng với quá trình Phật giáo du nhập vào Việt Nam, kinh sách Phật giáo cũng từng bước được lưu truyền, và ngày càng phổ biến trong dân chúng. Việc tổ chức biên dịch, san khắc kinh sách qua các thời kì lịch sử đều được đông đảo chư tăng, phật tử nhiệt thành thực hiện. Dưới thời Minh Mạng trị vì, kinh sách cũng được sưu tập và khắc in với số lượng lớn. Có những người chuyên làm việc này, có những chùa chuyên phụ trách việc khắc in và tàng trữ các ván in như chùa Liên Phái, Bà Đá, Hoa Lâm (Hà Nội), chùa Keo (Bắc Ninh), chùa Bổ Đà (Bắc Giang), chùa Kỳ Đà (Hà Tây), chùa Mậu Hòa (Hà Tây), chùa Bích Động (Ninh Bình), chùa Thiên Mụ, Từ Đàm, Quốc Ân (Thừa Thiên Huế), chùa Chúc Thánh, Vạn Đức, Phước Lâm 86

89 (Quảng Nam), chùa Giác Lâm (thành phố Hồ Chí Minh) Theo Đạo giáo nguyên lưu, một tác phẩm của hòa thượng Phúc Điền in năm 1845 tại chùa Bồ Sơn, Bắc Ninh thì lúc bấy giờ ở các chùa của nước ta có đến 178 bộ sách kinh, trong đó, kinh có 85 bộ, luật có 25 bộ, luận có 6 bộ, lục có 60 bộ. Nhiều bộ được khắc in với số lượng lớn như: Bảo Tích kinh, 120 quyển; Hoa Nghiêm Phạm Hiệp 82 quyển, Hoa Nghiêm phương sách 81 quyển, Phật bản hạnh 60 quyển, Đại niết bản kinh 40 quyển, Phật tổ thống kỷ 45 quyển [137:83]. Như vậy, số kinh sách của các chùa trong thời Minh Mạng chắc chắn cũng xấp xỉ với số lượng này. Dưới thời Minh Mạng, được khắc in với số lượng lớn là các Kinh dùng để đọc tụng, phổ biến như: Nhân vương hộ quốc kinh (tỳ kheo ni Diệu Chấn đứng in, bản lưu tại chùa Phổ Quang (Hà Nội), Mục Liên sám pháp kinh (in năm 1836 tại chùa Quang Ân), Kim cương thọ mệnh kinh (in năm 1839, tàng bản tại chùa Thiên Tâm (Bắc Ninh), Địa Tạng Bồ tát bản nguyện kinh (in năm 1825 tại chùa Long Đẩu, Phật Tổ tam kinh (Phật tử Bảo Liên trùng san năm 1830, chùa Báo Quốc (Vĩnh Phúc), Dược sư kinh sám (thiền sư Tế Chánh Bổn Giác, trụ trì chùa Thiên Mụ trùng san năm 1832, chùa Quốc Ân (Huế) tàng bản, Địa Tạng Bồ tát bản nguyện kinh (chùa Long Đẩu, Hà Nội đứng in năm 1825), Phật thuyết nhân duyên tăng hộ kinh (thiền sư Tâm Thiền viện Hưng Phước đứng in năm 1830), Phật Tổ tam kinh (Phật tử Bảo Liên trùng san năm 1830, chùa Báo Quốc (Vĩnh Phúc) tàng bản, Dược sư kinh sám (thiền sư Tế Chánh Bổn Giác, trụ trì chùa Thiên Mụ trùng san năm 1832, chùa Quốc Ân (Huế) tàng bản, Ngũ bách Quan Thế Âm danh nghi (in năm 1839 tại chùa Hoa Lâm Khê Hồi (Hà Nội), A Di Đà Kinh (chùa Tường Quang, Hà Nội in năm 1828), Vô lượng nghĩa kinh (in 1829 tại chùa Ấn Tông, Hà Nội), Phục vụ cho việc nghiên cứu và hành trì của tăng sĩ, một số sách chú giải, bàn luận kinh điển cũng được các chùa khắc in như: Kim Cương kinh trực giải (in năm 1822 tại chùa Quang Khánh (Hải Dương, nay còn tàng bản), Đại phương tiên Phật báo ân kinh chú nghĩa (in năm 1836, chùa Từ Quang (Phú Yên) tàng bản), Tịnh từ yếu ngữ (in năm 1837, chùa Càn An (Hà Nội) tàng bản), Kiến tính thành Phật (in năm 1825, tàng bản tại chùa Pháp Vũ (Hải Dương), Quy nguyên trực chỉ (in năm 1823, chùa Tứ Ân (Bắc Giang) tàng bản), Hộ Pháp luận (in năm 1835, chùa Thiên 87

90 Hưng (Hà Nội)), Thiền môn cảnh huấn (trùng san năm 1822, ván in lưu tại chùa Hoa Lâm, Khê Hồi, Thường Tín (Hà Nội), Tam giáo nhất nguyên (trùng san năm 1826, chùa Hoa Lâm Khê Hồi (Hà Nội tàng bản), Thiền quang sách tiến (trùng san năm 1830, tàng bản tại chùa Chân Long (Hà Nội). Sách hướng dẫn việc cúng tế, thực hành các nghi lễ, hay sử dụng trong các lễ hội dân gian được sử dụng phổ biến trong giai đoạn này như: Diệm khẩu du già tập yếu thí thực khoa nghi (Tỳ kheo Tánh Tình chùa Thiên Hòa (Huế) khắc bản gỗ lại vào năm 1821 hiện còn tàng bản tại chùa này), Giới đàn (in năm 1831, tàng bản tại chùa Tịnh Minh (Đông Anh, Hà Nội), Thủy Sám (in năm 1831, tàng bản tại chùa Tịnh Minh (Đông Anh, Hà Nội), Hồng mông hạnh và Đạt Na thái tử hành (thiền sư Giác Lâm chùa Hồng Phúc, (Hà Nội) đứng in sách năm 1838), Thủy lục chư khoa, Đảnh lễ chân giác khoa nghi, Tam giáo chính độ thực lực, Thiền môn chánh độ khoa nghi, Trong học tập và sinh hoạt hằng ngày, các tăng sĩ thường sử dụng các sách Sa nghi luật nghi yếu lược tăng chú (chùa Quang Minh (Hải Dương) đứng in năm 1839), Quy sơn cảnh sắc cú thích kí và Tì ni nhật dụng thiết yếu (in năm 1825, chùa Bảo Lâm tàng bản), Tỳ kheo giới bản và Phạm Võng kinh (in năm 1827 tại chùa Thiền Lâm (Huế), Kim cương quyết nghị (in năm 1836, chùa Khánh Quang (Hải Dương) tàng bản, Tỳ ni sa di uy nghi cảnh sắc, Tỳ ni nhật dụng lục, Tỳ ni hương nhũ Giai đoạn này cũng đã có thiền sư bỏ nhiều công sức biên soạn sách hướng dẫn về nghi thức, nghi lễ trong thiền môn nhằm giúp cho các hoạt động này được quy củ, thống nhất, tiêu biểu phải kể đến Thiền sư Liễu Tạng ( ). Ngài sinh năm 1784, xuất gia với Tổ Toàn Tín - Đức Thành tại chùa Khánh Lâm (Bình Định), có pháp danh Chương Nghĩa, hiệu Liễu Tạng, thuộc đời 38 Thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh [89]. Ngài là bậc danh tăng đa văn quảng bác đã soạn cuốn Thiền Môn Chánh Độ để làm nghi lễ tế Tăng cang Tổ Ấn-Mật Hoằng thị tịch vào ngày mồng 10 tháng 10 năm Ất Tỵ (1825). Đây là cuốn khoa nghi đầu tiên được soạn để cung tiến Giác linh khi các thiền sư viên tịch nên có tầm quan trọng đối với giới Tăng lữ tại kinh đô cũng như các tỉnh thành. 88

91 Để phổ biến rộng rãi Phật pháp đến với mọi tầng lớp trong xã hội, đồng thời nêu cao tinh thần tự tôn dân tộc, bên cạnh, hệ thống kinh sách Phật giáo bằng chữ Hán, nhiều thiền sư đã ra sức giải âm các kinh sách chữ Hán sang chữ Nôm hoặc sáng tác các tác phẩm Phật giáo bằng ngôn ngữ này như ngài Toàn Nhật Quang Đài, ngài Phúc Điền, ngài Thanh Đàm với các tác phẩm như Hứa sử vãn truyện, Đạt Na thái tử hành, Hộ pháp luận. Hứa sử vãn truyện là một trong những tác phẩm chữ Nôm tiêu biểu, được thiền sư Toàn Nhật Quang Đài ( ) ấn tống năm 1828, chùa Viên Quang tàng bản. Đây là một tác phẩm khá dài, gồm câu thơ. Nội dung chủ yếu là chống lại tư tưởng tôn quân cực đoan, chuyên chế, đề cao vai trò của lao động trong quá trình hình thành phẩm chất và nhân cách con người, ủng hộ việc sử dụng bạo lực vì mục đích chính nghĩa. Theo nhà nghiên cứu Lê Mạnh Thát: Hứa sử vãn truyện thật xứng đáng là một tác phẩm luận đề tiêu biểu của nền văn học cổ điển Việt Nam [146:79]. Sách Đạt Na thái tử hành của thiền sư Chân Nguyên là tập thơ Nôm gồm 934 câu thơ lục bát, kể lại sự tích của Thái tử Đạt Na, khổ 15x25cm, gồm 23 tờ, mỗi tờ 2 trang, mỗi trang có 8 dòng, mỗi dòng có 18 chữ. Năm Minh Mạng thứ 19 (1838), thiền sư Giác Lâm Minh Liễu đứng ra in lại sách này để phổ biến rộng rãi trong tăng chúng và tín đồ phật tử. Năm 1835, Hòa thượng Phúc Điền diễn Nôm sách Hộ Pháp luận, in tại chùa Thiên Hưng, xã La Phù, tỉnh Sơn Tây, gồm 2 bài tựa, 1 phàm lệ, 1 đề từ. Hộ pháp luận là sách của Trương Thương Anh đời Tống (Trung Quốc) bàn thuyết nhân quả và thuyết luân hồi của Đạo Phật. Sách còn ghi chép một số truyện về Nho giáo và Phật giáo, những lời chỉ trích đối với những người bài bác Phật giáo [137:29]. Các tác phẩm Phật học nổi tiếng thời Lý Trần cũng được nhiều chùa cho in lại và phổ biến rộng rãi cho chư tăng, phật tử. Điển hình như tác phẩm Khóa hư lục của vua Trần Thái tông đã được thiền sư Thanh Lượng đứng in năm 1840, chùa Khánh Phúc huyện Võ Giàng tỉnh Bắc Ninh tàng bản. Khóa Hư Lục theo hòa thượng Thích Đức Nhuận là một kiệt tác phẩm của nền văn học Phật giáo dân tộc, thế kỷ XIII. Sách gồm 3 quyển Thượng, Trung và Hạ, viết theo thể văn biền ngẫu, 89

92 bằng Hán tự. Nội dung sách trình bày về những tư tưởng triết lý đại tạng Phật giáo, nhằm mục đích tự thức tỉnh mình và đồng thời có tính cách giáo dục quần chúng, nói lên niềm thao thức khổ đau cùng sự giác ngộ của một con người có trách nhệm với mình, với đời và với đồng bào, nhân loại [93]. Tác phẩm này cũng được khắc in lại trong các thế kỉ XVI, XVIII. Tuy không nhiều như các giai đoạn trước, nhưng thời kì này cũng đã xuất hiện một số tác phẩm có giá trị do chính các thiền sư đương thời biên soạn, nội dung chủ yếu là khảo cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam và thế giới, lý giải kinh điển. Đáng chú ý nhất phải kể đến các tác phẩm về Phật giáo sử của hòa thượng Phúc Điền ( ), một danh tăng từng được triều Minh Mạng ban cấp độ điệp. Trong số hàng chục tác phẩm của ông, Thiền uyển truyền đăng lục và Đạo giáo nguyên lưu được đánh giá là hai tác phẩm xuất sắc nhất. Sách Thiền uyển truyền đăng lục được Hòa thượng Phúc Điền biên tập tại chùa Liên Phái (Hà Nội), là một bộ gồm 5 quyển: quyển thượng còn có tên là Đại Nam thiền uyển truyền đăng tập lục biên tập lại dựa vào Thiền uyển tập anh; ba quyển sau sao lục lại quyển Kế đăng lục, còn quyển hạ do chính Phúc Điền biên soạn. Quyển hạ còn có tên là Thiền uyển kế đăng lược lục mang ký hiệu Vhv.9. Nội dung của sách Thiền uyển truyền đăng lục, quyển hạ chủ yếu trình bày khái quát lịch sử phát triển của Phật giáo Việt Nam, ghi chép tình hình Phật giáo đương thời, trong đó nhấn mạnh đến sự truyền thừa của hai phái Tào Động và Lâm tế, chép lại truyện một số danh tăng của các đời trước và hoạt động trùng tu, sửa sang chùa chiền của một số vua quan Theo Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nguyễn Tài Thư (chủ biên): cuốn Thiền uyển kế đăng lược lục có giá trị như một cuốn lịch sử, giúp ích nhiều cho việc tìm hiểu lịch sử Phật giáo Việt Nam trước đó cũng như tình hình sinh hoạt Phật giáo đương thời của nước ta [157:400]. Lời nhận xét đó hoàn toàn xác đáng bởi cho đến hôm nay, tác phẩm này vẫn là nguồn tài liệu không thể bỏ qua của giới nghiên cứu khi tìm hiểu lịch sử Phật giáo Việt Nam. Đạo giáo nguyên lưu có tên là Tam giáo nguyên lưu hay Tam giáo quản khuy. Sách được chia làm 3 quyển: thượng, trung và hạ. Quyển thượng gồm 81 tờ chuyên bàn về đạo Phật, quyển trung gồm 93 tờ bàn về Nho giáo và quyển hạ gồm 96 tờ 90

93 bàn về Đạo giáo cùng một số bài văn do ngài cung lục. Nguyễn Đăng Giai, một đại thần của triều Nguyễn trong bài tựa của cuốn sách đã nhận xét: tuy lời lẽ không mạch lạc lắm, tuy văn lý không được đẹp đẽ lắm, nhưng trích lục quần thư, sưu tập chúng kiến làm thành một sách, hợp với các cuốn ghi về nhân quả, cũng đủ là tài liệu quan trọng dùng hàng ngày của hai tông phái Thiền, Tịnh Sách này xứng đáng được những kẻ hiền giả nơi cửa Phật đón đọc, cũng xứng đáng là cuốn sách của các cư sĩ thiện tu [157:408]. Nhìn chung, kinh sách Phật giáo thời Minh Mạng khá phong phú về nội dung, thể loại, không chỉ có kinh điển như kinh, luật, luận mà còn có thơ, truyện, tùy bút. Số lượng tác phẩm, cũng như số lượng quyển được khắc in cũng tương đối lớn. Nếu buổi đầu, kinh sách lưu giữ tại các chùa cổ là những kinh, luật Phật giáo được chép tay truyền cho đệ tử thì đến thời Minh Mạng, việc khắc bản gỗ để trùng khắc một số kinh sách thông dụng đã được thực hiện tại nhiều chùa. Bên cạnh những kinh sách chữ Hán, giai đoạn này, các thiền sư đã dành nhiều sự quan tâm cho việc sáng tác, giải âm các tác phẩm Phật giáo bằng chữ Nôm. Việc làm đó không chỉ giúp cho tầng lớp bình dân có điều kiện tiếp cận với Phật pháp hơn mà còn thể hiện ý thức dân tộc, góp phần xây dựng một nền Phật học dân tộc. Nhờ có nhiều kinh sách được khắc in, tăng chúng cũng như các phật tử có điều kiện hiểu rõ nguồn gốc của Phật giáo cũng như những nguyên lý uyên thâm của nhà Phật, có điều kiện loại những tạp nham ra khỏi hệ thống quan niệm, trở về với nguồn gốc của mình. Qua đây, cũng cho thấy Phật giáo dưới triều Minh Mạng không chỉ có những Tăng đồ chỉ nghĩ đến danh vọng, chức tước, chỉ biết cúng cấp, cầu đảo phù chú [147:230] như lời than oán của Thượng tọa Thích Mật Thể mà vẫn có rất nhiều chư tăng, nhiều ngôi chùa không tiếc công sức ngày đêm nghiên cứu, biên soạn, san khắc kinh sách, truyền bá chánh pháp, góp phần phát triển tông môn ngày thêm rực rỡ. Tuy vậy, so với giai đoạn Phật giáo Lý, Trần thì số lượng kinh sách kể trên còn rất khiêm tốn. Giai đoạn này hoàn toàn không có việc thỉnh kinh từ nước ngoài hay khắc in Đại Tạng kinh, cũng không có những nhà tàng kinh quy mô do triều đình xây dựng, lưu giữ kinh điển chỉ được thực hiện đơn lẻ ở các chùa với số lượng tương đối mà thôi. Tuy chưa thể thống kê đầy đủ nhưng qua số lượng kinh sách 91

94 được khắc in dưới thời Minh Mạng hiện được lưu giữ tại các chùa miền Bắc và thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhất là thống kê kinh sách dưới thời Nguyễn của hòa thượng Phúc Điền trong Đạo giáo nguyên lưu, chúng ta có thể thấy, kinh sách được khắc in trong giai đoạn này phần lớn là kinh tạng và tác phẩm của các thế kỉ trước, trong đó chủ yếu là kinh đọc tụng sử dụng phổ biến trong các chùa và các sách chú giải, bàn luận kinh điển. Giai đoạn này có rất ít tác phẩm nghiên cứu triết lý Phật học ra đời, phần lớn là các bộ sách có tính biên tập lại các tác phẩm cũ, hệ thống hóa tư liệu và khảo cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và thế giới. Về tư tưởng, quan điểm của các tác giả thời kì này cũng không có sự đột phá hay đổi mới đáng kể nào, tựu chung vẫn là tinh thần dung hợp các quan điểm của các học thuyết Phật, Lão, Nho đã có từ nhiều thế kỉ trước. Tăng sĩ là lực lượng chủ yếu biên soạn, khắc in kinh sách, chứ không thấy sự góp mặt của vua quan hay tầng lớp tri thức như các thời kì trước. Điều đó đã phần nào phản ảnh sự trầm lắng trong đời sống học thuật của Phật giáo đương thời Những danh tăng tiêu biểu Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng tuy không thấy xuất hiện những danh tăng có thể tạo lập nên những thiền phái mới hay khởi phát những tư tưởng mới như dưới thời Trần, hay thời Trịnh Nguyễn, họ cũng để lại rất ít tác phẩm hay bài kệ thể hiện tư tưởng, quan điểm của mình nhưng trong hàng ngũ tăng sĩ cũng có không ít bậc cao tăng thạc đức gây dựng được uy tín trong xã hội, được đông đảo dân chúng và tín đồ phật tử ngưỡng mộ, tôn kính bằng những hoạt động Phật sự nhiều ý nghĩa. Không chỉ nhiệt tâm trùng tu, sửa sang chùa chiền, tu tạo pháp tượng, pháp khí làm quang rạng tông môn, mở rộng đạo pháp, mà họ còn tích cực hoằng pháp, thu nhận đệ tử, giảng dạy kinh điển, tập hợp tư liệu, biên soạn, khắc in cả một hệ thống kinh sách Phật giáo... Trong số đó, có người vinh dự được triều đình sắc phong Tăng cang, cấp giới đao độ điệp, nhưng cũng có người không nhận được ân điển này nhưng với những việc làm đầy ý nghĩa ấy, họ xứng đáng trở thành những danh tăng tiêu biểu cho đương thời. Sau đây, chúng tôi xin giới thiệu một số thiền sư tiêu biểu mà tư tưởng và hành động của họ đã có những đóng góp đáng kể làm nên thành tựu của Phật giáo triều Minh Mạng. 92

95 Thiền sư Tổ Ấn Mật Hoằng Sách Đại Nam nhất thống chí viết về thiền sư Mật Hoằng như sau: Nguyễn Mật Hoằng, người huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, 15 tuổi xuất gia, lưu ngụ tại Gia Định, đầu thiền ở chùa Đại Giác, tu trì giới hạnh. Đời vua Duệ tông hoàng đế, năm thứ 7 (Quý Ty 1773), Hoằng mới cắt tóc làm thầy. Năm Gia Long 13, vua triệu Hoằng về Kinh cấp cho chức Tăng cang trụ trì chùa Thiên Mụ, quán thống Tăng chúng. Mùa đông năm Minh Mạng 16 (1835), Hoằng tịch, thọ 101 tuổi [119:296]. Như vậy, theo đoạn tư liệu trên, thiền sư Mật Hoằng sinh năm 1735 và tịch năm 1835, thọ đến 101 tuổi. Nhưng như thế sẽ mâu thuẫn với năm tạo tháp do môn đồ của Hòa thượng xây ở vườn chùa Quốc Ân, đề là năm Bính Tuất (1826). Bia tháp đã ghi Sắc tứ Thiên Mụ Tự trú trì, Mật Hoằng Đại lão Đại sư chi tháp [47:175]. Long vị ở chùa Quốc Ân ghi: Sắc tứ Thiên Mụ Tự trú trì, trùng kiến Quốc Ân, Lâm tế chánh tông, tam thập lục thế húy Tổ Ấn thượng Mật hạ Hoằng lão Thiền sư [47:175]. Có lẽ năm mất và tuổi thọ của ngài Mật Hoằng chúng ta cần có thêm tư liệu mới có thể kết luận được. Thiền sư họ Nguyễn, người làng Phù Cát, tỉnh Bình Định. Năm 1749, lúc mới 15 tuổi, thiền sư từ Bình Định vào Gia Định xin xuất gia tu hành ở chùa Đại Giác (nay là cù lao Phố, xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Ngài học đạo với Hòa thượng Phật Ý - Linh Nhạc, thuộc thế hệ thứ 16 của phái Lâm tế Nguyên Thiều. Năm 1773, ngài được cử làm trụ trì chùa Đại Giác. Trong thời gian giao tranh nhà Nguyễn và Tây Sơn ở phủ Gia Định ( ), Nguyễn Ánh đã từng tạm trú tại chùa Đại Giác, Từ Ân và Khải Tường và con gái thứ ba của Nguyễn Ánh là Ngọc Anh cũng đã xin xuất gia thụ giới với thiền sư Mật Hoằng. Vì vậy, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi vua, không quên sự giúp đỡ, che chở của các ngôi chùa ở Gia Định, ông đã dành nhiều sự quan tâm và hậu đãi đối với các thiền sư nơi đây. Sau khi trùng kiến chùa Thiên Mụ, nhà vua xuống chiếu mời thiền sư Mật Hoằng về Kinh, phong chức Tăng Cang tại chùa này và thỉnh Ngài vào thuyết pháp trong nội cung. Năm Gia Long thứ 16 (1817), vua Gia Long cho tái thiết chùa Quốc Ân (Huế), Ngài lại tiếp tục được cử giữ thêm chức Trụ trù chùa Quốc Ân. Năm Minh Mạng nguyên niên (1820), Ngài 93

96 trở về Bình Định trùng tu Tổ đình Thập Tháp Di Đà ở thôn Thuận Chánh, huyện Tuy Viễn. Dưới triều Minh Mạng, Ngài trở lại kinh đô (1822), được vua Minh Mạng ban cho 300 quan tiền với vôi, gạch, ngói để đại trùng tu chùa Quốc Ân (Huế). Ngài còn đúc một đại hồng chung và một cái trống lớn, một ngôi tượng Phật A Di Đà lớn để tôn trí tại đây. Cuối cùng, ngài viên tịch tại chùa Quốc Ân và tháp mộ của ngài được đặt phía sau vườn chùa. Thiền sư Tổ Ấn Mật Hoằng là vị thiền sư đầu tiên vinh dự được triều Nguyễn phong Tăng Cang. Trong suốt cuộc đời hoằng hóa của mình, thiền sư đã nhiệt tâm khai hóa đạo pháp, trùng tu nhiều ngôi cổ tự Thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh ( ) Thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh, pháp danh Hải Tịnh, húy Tiên Giác, thuộc đời thứ 37 phái Lâm Tế, dòng đạo Bổn Nguyên, sau này cầu pháp với thiền sư Thiệt Thoại Tánh Đường, được pháp hiệu là Tế Giác và một pháp danh nữa là Quảng Châu, thuộc đời thứ 36 phái Lâm Tế chánh tông. Thiền sư tên thật là Nguyễn Tâm Đoan, sinh ngày 30 tháng 5 năm Mậu Thân (1788). Năm 15 tuổi, thiền sư xuất gia tại chùa Từ Ân (Gia Định, nay là thành phố Hồ Chí Minh), do thiền sư Phật Ý trụ trì. Thiền sư Phật Ý giao cho đệ tử của mình là thiền sư Viên Quang, lúc ấy đang trụ trì chùa Giác Lâm (Gia Định, nay là thành phố Hồ Chí Minh) nhận làm đệ tử. Dưới sự dẫn dắt của Hòa thượng Viên Quang, ngài đã sớm trở thành một danh tăng uyên thâm Phật pháp. Năm Tân Tỵ (1822), thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh được lệnh triệu về Kinh, thay Mật Hoằng làm Tăng Cang và trụ trì chùa Thiên Mụ. Đảm nhận nhiệm vụ này được một thời gian thì ngài Hải Tịnh bị triều đình cho thôi giữ chức trụ trì và Tăng cang vì liên đới trách nhiệm trong vụ sư Nguyễn Văn Huấn ở chùa Thiên Mụ phạm tội. Sử nhà Nguyễn chép vụ việc này như sau: Sư chùa Thiên Mụ có tên Nguyễn Văn Huấn vì ghen ghét người. Bộ Hình và Viện Đô Sát xét hỏi qua một năm không khám phá ra manh mối. Đến nay Khoa đạo là Nguyễn Sĩ Đăng, Lê Tập bí mật dò xét tìm được tình trạng, đều thưởng cho mỗi người 10 lạng bạc và gia một cấp. Khi 94

97 án giao xuống đình thần xét, Huấn bị xử trảm hậu, sư trưởng Nguyễn Tâm Đoan, cách bỏ chức trụ trì chuẩn bắt phải làm việc nặng nhọc tại chùa ấy [130:616]. Nhưng ngay sau khi vua Thiệu Trị lên ngôi (1841), thiền sư đã được phục hồi chức Tăng Cang. Châu bản ngày 16 tháng 3 năm 1841 ghi: Nguyên Trụ trì chùa Thiên Mụ là Nguyễn Tâm Đoan, trước nhân can án phạm lỗi bị cách chức bỏ Tăng cang, nhưng chuẩn cho ở chùa ấy làm công việc nặng nhọc để chuộc tội, gần đây đã biết xấu hổ ăn năn lỗi trước, truyền gia ân khoan miễn cho Nguyễn Tâm Đoan. Bộ Lễ hãy cấp hoàn một văn bằng Tăng Cang và vẫn chuẩn cho ở tại chùa này làm việc, chờ khi có chùa quan nào khuyết Trụ trì sẽ bổ sung. Khâm thử. [52:91]. Sau đó, thiền sư được giao trụ trì chùa Long Quang ( ) và trong năm 1842 đã về trụ trì chùa Giác Hoàng cho đến năm 1844 thiền sư trở về Nam Bộ. Tại đây, Ngài đã hoạt động hết sức sôi nổi với nhiều đóng góp quan trọng cho Phật giáo miền Nam như thành lập trường kì, trường hương tại chùa Giác Lâm, đổi Quan Âm viện thành chùa Giác Viên làm cơ sở học tập và đào tạo ứng phú sư vùng Chợ Lớn (1850), tu tạo chùa Phú Thạnh, chùa Vĩnh Thông (An Giang), lập chùa Giang Thành, Viên Thành (Hà Tiên), mở đàn truyền giới tại chùa Tây An Một đóng góp của thiền sư trong giai đoạn cuối đời mình là biên tập bộ Ngũ gia tông phái kí toàn tập. Đây là bộ sách chữ Hán, lần đầu tiên không chỉ khắc gỗ lại nguyên văn kinh sách Hán từ Trung Quốc truyền sang mà có sự biên tập, ghi chép thêm những sự kiện, hoạt động của Phật giáo Nam Bộ, cùng phối hợp với việc ghi lại một phần gia thế và sự nghiệp của mình [100:88] Ngày mồng 8 tháng 11 năm Ất Hợi (1875), thiền sư Tiên Giác - Hải Tịnh viên tịch. Tháp Thiền sư được đặt trong khuôn viên chùa Giác Lâm. Thiền sư Tiên Giác Hải tịnh có các đệ tử như ngài Minh Vi Mật Hành, Minh Lý Quảng An, Minh Khiêm Hoằng Ân. Nghiên cứu về cuộc đời và hành trạng của thiền sư Tiên Giác - Hải Tịnh, tác giả Trần Hồng Liên đã có những nhận xét hết sức sâu sắc: Thiền sư là vị Tổ có công lớn trong việc hoằng hóa Phật pháp tại miền Trung và Nam Bộ. Ngài đã tạo nền móng cho việc hình thành một nền Phật giáo mang tính thống nhất, tính dân tộc, và hơn hết đã tiếp thu dân tộc tính vào tâm hồn mình để từ đó, ngay trong giáo 95

98 lý cũng như trong cuộc sống thiền sư đã thể hiện sự kết hợp giữa đạo và đời, giữa Hiển giáo và Mật giáo, giữa đạo pháp và dân tộc đạt đến đỉnh cao [100:88]. Còn Hòa thượng Thích Trí Quảng thì khẳng định Tổ Tế Giác-Quảng Châu hay Tiên Giác-Hải Tịnh đã đóng vai trò rất quan trọng đối với Phật giáo miền Nam vào thế kỷ XIX. Ngài đã đưa Phật giáo miền Nam vào tổ chức hệ thống chặt chẽ, đào tạo rất nhiều nhân tài cho đạo pháp, chấn chỉnh lại khoa ứng phú theo đúng hướng Phật dạy [113:8] Thiền sư Toàn Nhật Quang Đài ( ) Tác giả Lê Mạnh Thát trong tác phẩm Toàn tập Toàn Nhật Quang Đài đã giới thiệu Thiền sư Toàn Nhật Quang Đài là một nhà văn, nhà thơ lớn của lịch sử văn học dân tộc ta, là một nhà tư tưởng có những quan điểm độc đáo, đầy sáng tạo đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam trong kho tàng văn học cổ điển Việt Nam chưa bao giờ có một nhà thơ nhà văn để lại một số lượng lớn tác phẩm bằng tiếng quốc âm như Toàn Nhật [146:7]. Tuy nhiên, từ trước đến nay chúng ta hoàn toàn không rõ về hành trạng của Ngài. Năm 2005, tác giả Lê Mạnh Thát trong chuyên khảo về Thiền sư cũng chỉ biết được năm sinh, năm mất của ngài là , pháp tự là Vi Bảo, pháp hiệu là Quang Đài, thuộc dòng Chúc Thánh của thiền sư Minh Hải Pháp Bảo. Chỉ đến khi tác giả Thích Như Tịnh cho công bố bản văn Phật môn pháp yếu tập do tổ Pháp Chuyên Diệu Nghiêm soạn và thiền sư Toàn Nhật Quang Đài biên tập lại [162:46], chúng ta mới có thêm nhiều thông tin về cuộc đời, sự nghiệp của thiền sư bởi trong tư liệu này chính Ngài đã ghi lại rất rõ những việc làm trong cuộc đời mình để răn dạy đệ tử tinh tấn tu hành. Thiền sư Toàn Nhật Quang Đài người tỉnh Phú Yên 22, quê ngoại gần chùa Viên Quang, nay thuộc thôn Phong Niên, xã An Định, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Năm 1768, khi đó ngài mới 11 tuổi thì mẹ qua đời, 6 năm sau, cha ngài bị bắt đi lính nên ngài được gửi sang nhà ngoại. Tại đây, ngài sớm tiếp xúc với kinh điển Phật giáo từ ông ngoại vốn là một phật tử tại gia. 22 Lê Mạnh Thát trong tác phẩm Toàn tập Toàn Nhật Quang Đài suy đoán quê Toàn Nhật có thể là vùng Thuận Hóa [54:8] 96

99 Dựa theo tác phẩm Hứa sử vãn truyện, từ trước đến nay, nhiều nhà nghiên cứu suy đoán thiền sư Toàn Nhật có thể là quân sư hay là một yếu nhân của phong trào Tây Sơn [146:25] nhưng sự thật thì ngài chỉ là một Nho sĩ bình thường, không tham gia vào bộ máy chính quyền đương thời. Sau 2 năm lâm trọng bệnh, thuốc thang mãi không khỏi, năm 1794, ngài quyết định xuất gia với thiền sư Đạo Giác, thuộc tông Tào Động tại chùa Viên Quang, sau đó tại giới đàn chùa Từ Quang, ngài thọ cả tam đàn cụ túc do Hòa thượng Pháp Chuyên Diệu Nghiêm làm Đường Đầu, được ban pháp danh Toàn Nhật, pháp tự Vi Bảo, pháp hiệu Quang Đài, nối pháp đời 37 tông Lâm tế, thế hệ thứ 4 pháp phái Chúc Thánh. Đến với thiền môn khá muộn nên mãi ngoài 50 tuổi ngài mới có điều kiện chuyên tâm nghiên cứu Phật pháp, biên soạn kinh sách nhưng chỉ với 20 năm cuối đời, ngài đã để lại cho hậu thế 11 tác phẩm truyện, 5 bài phú, 30 bài thơ Nôm và 14 bài thơ chữ Hán [146:36], ngoài ra, ngài còn viết lời tựa cho tập Phật môn pháp sự yếu tập do tổ Pháp Chuyên soạn (1814), tham gia khắc in bộ Địa tạng bồ tát bổn nguyện kinh yếu giải (1818), chứng minh sự khảo chính lại bản Đại phương tiện Phật báo ân kinh chú nghĩa (1832), Thiền sư Toàn Nhật viên tịch vào năm 1834, hưởng thọ 78 tuổi, tháp lập tại chùa Viên Quang Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ ( ) Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ là bậc cao tăng triều Minh Mạng, thuộc thiền phái Lâm tế Liễu Quán, đời pháp thứ 39. Ngài là vị tổ khai sơn tổ đình Long Sơn Bát Nhã (Phú Yên). Có khá nhiều tư liệu viết về ngài, trong đó có chính sử của triều Nguyễn như Đại Nam liệt truyện, Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam Thực lực hay các sách của các nhà nghiên cứu lịch sử Phật giáo đời sau như Việt Nam Phật giáo sử lược của Thích Mật Thể, Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang, tuy nhiên các công trình này đều có không ít nhầm lẫn khi viết về thiền sư, các thông tin về thân thế và hành trạng của Ngài còn rất khiêm tốn, sai sót phổ biến của các công trình này là cho rằng Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ có tên là Hứa 97

100 Mật Sô [121:80] 23, tự hiệu là Sơn Nhân, người ở Gia Định [147:227] 24. Đối chiếu với các nguồn tư liệu Hán Nôm, nhất là long vị, bia tháp, và bằng Tăng Cang, đầu năm 2015, tác giả Thích Đồng Dưỡng với bài viết Sử liệu về thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ đã cung cấp cho chúng ta thêm nhiều thông tin chính xác hơn về thân thế và sự nghiệp của thiền sư. Về quê quán, tờ điệp Tăng cang mà vua Minh Mạng cấp cho thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ ngày 18 tháng 10 năm Minh Mạng 21 (1840) đã ghi rõ: Trên cấp cho trụ trì chùa Bát Nhã là Nguyễn Giác Ngộ, pháp danh Tánh Thông, quê tại xã Hà Thanh, tổng Xuân Sơn, huyện Đồng Xuân, phủ Tuy An, tỉnh Phú Yên chấp chiếu [36:10]. Đồng thời, dựa vào long vị thờ Ngài tại chùa Bát Nhã 25 chúng ta có thể khẳng định Ngài sinh năm Giáp Ngọ (1774) và viên tịch vào giờ Ngọ ngày mồng 2 tháng 11 năm Nhâm Dần (1842), thuộc đời 39 phái Lâm Tế. Không chỉ chú tâm giáo hóa đồ chúng, đúc tạo pháp tượng pháp khí mà ngài còn rất quan tâm đến việc in ấn kinh sách. Năm 1828, hòa thượng Quang Đài san bổ Hứa sử truyện vãn, thiền sư Giác Ngộ đã ủng hộ kinh phí để khắc ván in sách. Thiền sư Thiện Bảo, chùa Ấn Tông, ấp Tiềm Minh, thôn An Thạnh, tổng Hạ, huyện Đồng Xuân đứng in Vô Lượng Nghĩa Kinh (1829), khắc ván Kim Quang Minh kinh (1832) cũng đều có sự đóng góp của ngài. Trong cuộc đời hành đạo, Thiền sư đã được mọi tầng lớp nhân dân khen ngợi là bậc khổ hạnh, tịch cốc nhiều năm. Theo truyền tục của dân gian, Hòa thượng còn có khả năng hàng phục được Hổ, dùng mật chú giúp dân làng thoát nạn dịch bệnh hay dùng mật chú để chữa bệnh cho con gái của quan tỉnh [46:183]. Nhân tổ chức Lễ Trai đàn tại chùa Giác Hoàng và quán Linh Hựu, vua Minh Mạng đã cho mời ngài vào Kinh khen tặng và cấp cho bằng Tăng Cang. Ngôi chùa Bát Nhã (Phú 23 Đại Nam nhất thống chí, bản Tự Đức ghi: Hứa Bật sô: người huyện Đồng Xuân, lúc 15 tuổi, xuất gia ở chùa Bát Nhã... [121:80] Nguyễn Lang trong Việt Nam Phật giáo sử luận viết Thiền sư Giác Ngộ, ông tên Hứa Mật Sô, người huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên... [66:704] 24 Thích Mật Thể trong Việt Nam Phật giáo sử lược chép: Giác Ngộ hòa thượng tự hiệu là Sơn Nhân, người tỉnh Gia Định [147:227]. 25 Long vị thờ Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ tại chùa Bát Nhã chép: Tự Lâm tế chính tông tam thập cửu thế húy Tánh Thông thượng Giác hạ Ngộ Tăng cang hòa thượng chi vị. Giáp Ngọ niên bất niệm nguyệt nhật thần sinh; Nhâm Dần niên thập nhất nguyệt sơ nhị nhật ngọ thần khứ [36:11] 98

101 Yên), nơi ngài trụ trì cũng được triều đình cho sửa sang. Dịp này, thiền sư Giác Ngộ có trú tại chùa Giác Hoàng được một tháng sau đó ngài trở về lại Phú Yên. Châu bản ngày 18 tháng 10 năm Minh Mạng thứ có chép rõ về sự việc này: Ngày 18 tháng 10 năm Minh Mạng thứ 21, thần Phan Huy Thực, thần Phan Bá Đạt, phụng thượng dụ: lần này về kinh có Nguyễn Giác NGộ, trụ trì chùa Long Sơn Bát Nhã, là người tịnh tâm tu luyện, tịch cốc đã hơn 40 năm. Khổ hạnh cao phong như thế thật đáng quý hóa. Truyền cấp cho một văn bằng tăng cang và gia ân thưởng cho 20 lạng bạc, tăng phục, áo quần vải màu mỗi thứ 5 bộ, cho trạm dịc đưa về chùa cũ trụ trì... Lại truyền cho viên tỉnh Phú yên xuất tiền công mua sắm vật liệu, thuê dân phu sửa sang chùa chiền nới Nguyễn Giác Ngộ hiện đang trụ trì cho được quan chiêm... [52:82]. Ngày mồng 2 tháng 11 năm Nhâm Dần (1842), thiền sư viên tịch tại chùa Bát Nhã, thọ 69 tuổi Thiền sư Tiên Thường - Viên Trừng ( ) Tiên Thường - Viên Trừng tục danh là Trần Văn Trừng, quán thôn Long Bình, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên. Năm Minh Mạng thứ 7 (1826), ngài được sắc chỉ về làm trụ trì chùa Tam Thai (Quảng Nam) 27. Bài vị thờ ở hai chùa Tam Thai và Linh Ứng đều ghi Sắc tứ trụ trì Tam Thai tự Lâm Tế chánh tông đệ tam thập thất thế, húy Tiên Thường, thượng Viên hạ Trừng thiền sư ; nghĩa là Sắc tứ trụ trì chùa Tam Thai đời thứ 37 Lâm Tế chánh tông, húy Tiên Thường, hiệu Viên Trừng thiền sư. Ngũ Hành Sơn lục ghi chép về ngài như sau: Sư tu hành cần mẫn, tham thiền nhập định, ăn cơm vào giữa trưa, mỗi bữa ăn đều tụng kinh, tay niệm bồ đề, miệng niệm Nam mô A Di Đà Phật, hai ngón tay cọ xát vào nhau. Rạng sáng khi thức dậy, tăng đồ còn thấy một vị thần giống như Hộ pháp thường đứng ở đầu giường bảo vệ cho ngài [195, tr.24a]. Qua đó, chứng tỏ thiền sư là một danh tăng đạo cao đức dày, Phật pháp tinh thông, tu tập miên mật, chủ trương Thiền Tịnh song tu, trong đó đề cao Thiền định để phát triển ánh sáng trí tuệ, xóa bỏ dần những dục vọng đời thường. 26 Đại Nam Nhất Thông chí ghi năm nhận bằng Tăng Cang là năm Minh Mạng thứ 20 là sai, căn cứ vào tư liệu châu bản và bằng Tăng cang thì năm Minh Mạng thứ 21 mới đúng. 27 Nay thuộc quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. 99

102 Ngài trụ trì chùa Tam Thai 27 năm. Ngày mồng 1 tháng 12 năm Quý Sửu - Tự Đức thứ 6 (1853), thiền sư thuận theo lẽ vô thường an nhiên viên tịch. Nhục thân được tăng chúng tôn trí ở Nam Thổ Sơn. Trong Hành trạng chư thiền đức xứ Quảng, Đại đức Thích Như Tịnh đã viết về thiền sư Tiên Thường - Viên Trừng như sau: Với 77 năm ở cõi trần và 27 năm hoằng hóa tại núi Ngũ Hành, đạo hạnh của Ngài đã lan tỏa khắp vùng, ngày nay vẫn còn ảnh hưởng trong đời sống tâm linh tại đây. Cuộc đời tu tập của ngài là một minh chứng cụ thể sự chứng ngộ của pháp môn Tịnh Độ [158:39] Thiền sư Toàn Nhâm Vi Ý - Quán Thông ( ) Thiền sư Quán Thông là một trong những vị cao tăng của Phật giáo Quảng Nam trong thế kỉ XIX. Ngài pháp danh Toàn Nhâm, pháp tự Vi Ý, pháp hiệu Quán Thông, nối pháp đời 37 dòng Lâm Tế, thế hệ thứ 4 pháp phái Chúc Thánh. Ngài kế thừa Tổ sư Pháp Kiêm Minh Giác ( ) làm trụ trì đời thứ 3 tổ đình Phước Lâm. Đạo hạnh của Thiền sư ảnh hưởng rất lớn đến các thế hệ tăng đồ của các tỉnh miền Trung. Tuy nhiên, tư liệu về thiền sư rất hiếm hoi, suốt một thời gian dài, chúng ta không có thông tin gì về hành trạng của ngài. Năm 2015 tác giả Thích Như Tịnh cho công bố tập tư liệu chữ Hán do Đặng Huy Trứ, Bố Chánh sứ Quảng Nam triều Tự Đức [161:29] viết về thiền sư chúng ta mới phần nào hiểu được sự nghiệp hoằng pháp của Ngài. Thiền sư Quán Thông có nguyên quán tại thôn Thanh Liêm, tổng An Nghĩa, huyện Tuy Viễn, phủ An Nhơn, tỉnh Bình Định. Năm 1832, hòa thượng Minh Giác, trụ trì chùa Giác Lâm viên tịch, do tìm người kế thừa không có nên Tăng chúng chùa Phước Lâm khẩn thỉnh thiền sư Quán Thông về trụ trì bởi họ rất mến mộ sự khổ hạnh, chân tu của ngài. Trong thời gian trụ trì chùa Phước Lâm, Thiền sư đã dành nhiều tâm huyết trùng tu, mở rộng quy mô chùa, chú tạo pháp tượng pháp khí, biến nơi đây thành ngôi già lam khang trang. Trong một bản kê khai tài sản của chùa Phước Lâm năm Khải Định thứ 8 (1923) do trụ trì chùa Lê Văn Thể đứng tên có ghi rõ công đức của Thiền sư với ngôi chùa này: Hòa thượng Quán Thông, người thôn Thanh Liêm, tỉnh Bình Định, sinh năm Mậu Ngọ, họ Nguyễn tên Định xây dựng mở rộng quy mô chùa (chùa Phước Lâm 100

103 TG), tu sửa hai tượng gỗ Thiện Ác thái tử, hai tượng này ở đầu nguồn mưa lớn trôi về vạn Thanh Chiếm, dân vạn đem cúng Hòa thượng thỉnh về sửa chữa và làm tượng Thập Bát La Hán cưỡi thú, tượng Thập Điện, làm thêm nhà Đông, nhà Tây và đã tu bổ mấy lần [22:69]. Năm 1835, vua Minh Mạng tổ chức đại trai đàn tại chùa Thiên Mụ, các tỉnh thành được lệnh triệu mời một số tăng nhân về Kinh dự lễ, thiền sư là một trong số ít chư tăng của tỉnh Quảng Nam nhận được vinh dự này. Sau Lễ Trai đàn, Thiền sư đã được vua Minh Mạng ban giới đao, độ điệp, sung trụ trì chùa Phước Lâm. Ngoài việc kế thừa trụ trì chùa Phước Lâm, thiền sư Quán Thông còn được thỉnh làm trụ trì Tổ đình Chúc Thánh và đã trùng tu chùa này vào năm Đồng thời, Ngài còn về tại quê nhà tại Bình Định, khai sơn chùa Báo Ân và lưu lại tại đây gần 10 năm để giáo hóa đồ chúng. Năm 1847, Ngài khai đại giới đàn tại chùa Chúc Thánh và được cung thỉnh làm Đàn đầu Hòa thượng. Không chỉ tiếp độ Tăng độ chúng, kiến tạo già lam, sùng hưng chốn Tổ, Ngài còn rất quan tâm đến cuộc sống của nhân dân. Năm 1849, bệnh dịch tràn lan, Ngài đã mở Đại trai đàn thủy lục 7 ngày đêm tại biển Cửa Đại (Hội An) cầu đảo để mọi người được yên ổn. Đạo hạnh của ngài đã khiến các vị nho sĩ, quan lại đương thời hết sức kính trọng, mà danh nho Đặng Huy Trứ là một trong số đó. Năm 1883, vào ngày mồng 2 tháng 3, thiền sư Quán Thông viên tịch. Tháp của ngài được đặt tại khuôn viên tổ đình Phước Lâm Thiền sư Tánh Thiên Nhất Định ( ) Thiền sư người họ Nguyễn, sinh năm Giáp Thìn (1784), nguyên quán ở làng Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Đăng Xương, Quảng Trị. Ngài xuất gia đầu sư với hòa thượng Đạo Minh Phổ Tịnh tại chùa Thiên Thai Thiền Tôn. Năm 19 tuổi, ngài được tế độ thọ giới xuất gia, pháp húy là Tánh Thiên. Sau đó, ngài thọ cụ túc giới với ngài Tổ Ấn - Mật Hoằng ở chùa Thiên Mụ. Từ đó, ngài chăm lo tu học, giữ giới hạnh tinh nghiêm, không ngừng tinh tiến. Năm Bính Tý (1816), thiền sư Đạo Minh Phổ Tịnh viên tịch, sư Nhất Định được kế thế. Ngày 12 tháng 8 năm Canh Dần (1830), năm Minh Mạng thứ 11 (1830), Hòa thượng Nhất Định được ban cấp giới đao và độ điệp. Ba năm sau ngài 101

104 được vua cử làm trụ trì chùa Linh Hựu, sau đó sung chức Tăng cang Linh Hựu quán. Đạo phong, giới hạnh của thiền sư được mọi người kính nể, triều đình Huế lại cung thỉnh ngài làm Tăng cang chùa Giác Hoàng (1839). Thiền sư vốn là người muốn vân du đây đó để hóa độ nên năm 1843, ngài xin từ chức Tăng cang các ngôi quốc tự. Cũng trong năm này, thiền sư Nhất Định giao chùa Báo Quốc lại cho pháp đệ Nhất Niệm chăm lo, còn ngài vào núi Dương Xuân dựng thảo am tĩnh tu, gọi là An Dưỡng am tiền thân của tổ đình Từ Hiếu ngày nay. Trong thảo am này, ngài đã phụng dưỡng mẹ già rất mực hiếu kính. Thiền sư Tánh Thiên Nhất Định đã thế độ rất nhiều người, trong đó có cả hai nhà thơ lớn đời Tự Đức là Tùng Thiện Quận Vương Miên Trinh, con trai thứ 10 và Tuy Lý Vương Miên Thẩm, con trai thứ 11 của vua Minh Mạng. Các thái giám ở Cung Giám viện thường xin ngài được làm chùa thay thảo am nhưng ngài không đồng ý. Họ chỉ được dựng chùa sau khi ngài đã viên tịch. Ngày 10 tháng 7 năm Đinh Dậu (1847), Hòa thượng viên tịch, thọ 64 tuổi đời với 46 tuổi hạ. Ngài thuộc thế thứ 39 dòng Lâm Tế nhưng là đời thứ 5 của phái Liễu Quán Thiền sư Phúc Điền ( ) Hòa thượng Phúc điền, một vị cao tăng uyên thâm Phật pháp đã để lại cho hậu thế một lượng tác phẩm Phật giáo đồ sộ mà hiếm có tác gia văn học Phật giáo triều Nguyễn nào so sánh được, tuy nhiên, suốt một thời gian dài do khó khăn về tư liệu nên đã có không ít nhầm lẫn về ngài. Tựu chung có 3 quan điểm khác nhau, một số tác phẩm cho rằng Sa môn An Thiền và Hòa thượng Phúc Điền là hai người khác nhau; hai là Sa môn An Thiền là học trò của Hòa thượng Phúc Điền; ba là Sa môn An Thiền là bút danh của Đại thần Tổng đốc Nguyễn Đăng Giai [163:48-55].Với những tư liệu và luận giải thuyết phục, tác giả Thích Minh Tín trong bài viết Tìm hiểu thêm về Sa môn An Thiền đã chứng minh Sa môn An Thiền và Hòa thượng Phúc Điền chỉ là một người. Sa môn An Thiền là tên hiệu của Hòa thượng Phúc Điền khi thụ giới Tỳ kheo, về sau ngài lại có Pháp hiệu là Mật Nhân. Do vậy, không thể nói Sa môn An Thiền là bút danh của Đại thần Nguyễn Đăng Giai, và là học trò của Hòa thượng Phúc Điền được [163:48-55]. 102

105 Hòa thượng Phúc Điền, quê thôn Trung Thịnh, xã Bạch Sam, huyện Sơn Minh, phủ Ứng Hòa, tỉnh Hà Nội. Ngài sinh tháng 7 năm Giáp Thìn (1784). Ngài họ Vũ, không thấy ghi tên húy, có pháp danh là Tịch Tịch, tự là Mật Nhân, hiệu An Thiền, được ban giới đao độ điệp, sắc hiệu Phúc Điền Hòa thượng, thuộc dòng thiền Liên Phái. Năm 12 tuổi, ngài xuất gia học đạo với Thiền sư Viên Quang Hải Tiềm ( ) tại chùa Đại Bi (chùa Sét). Sau khi tôn sư Hải Tiềm viên tịch, ngài xin sang chùa Phúc Thung 28 cầu thụ giới Sa-di với Hòa thượng Từ Phong Hải Quýnh ( ), lúc đó ngài được 15 tuổi. Ngài được Tổ sư Hải Quýnh ban pháp danh Tịch Tịch. Năm 20 tuổi, ngài sang chùa Pháp Vân, xã Phú Ninh cầu xin Tổ Từ Quang Tịch Giảng ( ) để được thụ giới Tỳ-kheo Bồ- tát. Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), ngài vào kinh đô Huế dự kỳ sát hạch tăng sĩ và được triều đình ban giới đao và độ điệp với sắc hiệu Phúc Điền Hòa thượng. Trong lúc ở Huế, Hòa thượng đã bỏ nhiều thời gian đến viếng thăm, tìm hiểu các ngôi chùa ở miền Trung và miền Nam,và đã thu thập được nhiều tư liệu về tình hình Phật giáo đương thời. Sau khi trở về, ngài đã khai hóa chùa Đại Giác (Bồ Sơn, Bắc Ninh) năm 1840, chùa Thiên Ứng Phúc, chùa Đại Quang, Phú Nhi (Sơn Tây) năm 1843, chùa Hoàng Vân, chùa Liên Trì, chùa Báo Thiên Năm 1852, ngài trở về trụ trì chùa Liên Phái, tích cực khuyến hóa thập phương trùng tu chùa. Đây cũng là nơi ngài sống những ngày cuối đời mình, năm 1863, Hòa thượng viên tịch, thọ 80 tuổi. Từ khi xuất gia cho đến lúc viên tịch, gần 70 năm, ngài đã đi nhiều nơi, đến nhiều chùa. Hầu hết các chùa ở đồng bằng Bắc Bộ đều in dấu chân của ngài. Đến đâu, ngài cũng nghĩ cách tu tạo chùa tháp, phân phát kinh sách, giảng giải thiền điển, đào tạo sư tăng, trong đó, đóng góp lớn nhất phải kể đến là hệ thống tư liệu lịch sử Phật giáo Việt Nam do chính ngài thu thập, sưu tầm và biên tập. Ngài viết rất nhiều sách và sách của ngài thuộc nhiều thể loại khác nhau. Hiện nay, các tác phẩm do ngài vừa sáng tác, vừa là biên tập, in ấn hiện còn lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm như: Đạo giáo nguyên lưu (A. 1825), Tại gia tu trì tam giáo 28 Hiện nay dân chúng gọi là chùa Nam Dư hạ, phường Trần Phú, thành phố Hà Nội. 103

106 nguyên lưu (A. 3156), Ti-ni nhật dụng (A. 2347), Kim cương Di-đà kệ chú châm minh (AC 456), Tiểu du-già thí thực pháp, Giới sát phóng sinh văn, Thiền uyển truyền đăng lục, Sa-di luật nghi giải âm (AB, 527/1-2), Tam giáo nhất nguyên giải quốc âm, Thái Căn đàm giải âm (AB. 512), Kim cuơng Di-đà phát nguyện Khóa Hư quốc âm (AB 367), Hộ pháp luận giải âm (AB. 381). Ngoài ra, còn có một số tác phẩm của Thiền sư Phúc Điền mà Viện Nghiên cứu Hán Nôm chưa có như: Thiền lâm quy ước, Thiền lâm bảo huấn diễn âm, Thiền môn tu trì kinh chú luật nghi [137:29]. Theo nhóm tác giả của Viện Triết học: Phúc Điền không bàn nhiều đến tư tưởng, nhưng qua tác phẩm của ông, ta vẫn thấy tinh thần tư tưởng của ông. Đó là tinh thần dung hợp, tinh thần thừa nhận tất cả các quan điểm của các học thuyết, các tôn giáo, các tông phái, bất luận là chúng có thực như thế nào, tinh thần dung hợp của Phúc Điền còn thể hiện trong việc chấp nhận cả Thiền, Tịnh, Mật, không phân biệt đối xử, chỗ nào sử dụng Phật phái nào có lợi thì sử dụng, không nề hà [157:402]. Cuối đời, Hòa thượng có để lại một bài kệ như là một sự tổng kết cuộc đời và tư tưởng của mình. Các thuyết đều giải bày sự giác ngộ của mình Lấy giác ngộ để đạt tới sự viên thông, Bên ngoài đạo thì vốn không có đạo Trong không thì càng không phải là không Như nay truyền bá chính pháp Là kéo dài chân tông tự ngày xưa Do vô mà thu được Không phải là ở lời nói 29 [157: Các thuyết trần ngộ nhập Dĩ ngộ hoạch viên thông Đạo ngoại nguyên vô đạo Không trung cánh bất không Vu kim truyền chính pháp Tụ Tích diễn chân tông Dĩ vô sở đắc cố Bất tại cá ngôn trung 104

107 * Tiểu kết chương 3 Dưới tác động của bối cảnh lịch sử và chính sách của triều đình, Phật giáo thời Minh Mạng có nhiều khác biệt giữa hai môi trường quan quyền và dân dã. Ở chốn cung đình, vua quan và hoàng tộc ủng hộ mạnh mẽ cho việc xây dựng, trùng tu các ngôi quốc tự, luôn có sự đầu tư về cảnh quan và kiến trúc, cùng với đó nhiều pháp tượng, pháp khí quý giá cũng được tu tạo khiến cho những tự viện này không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là danh lam thắng cảnh nổi tiếng của đất nước. Trong khi đó, ở khắp các làng quê, những người dân quê cũng góp công, góp của sửa sang lại những ngôi chùa làng, mở rộng hơn hay xây dựng thêm một số bộ phận mới để cho tự viện của mình được mới mẻ, khang trang. Đó là công trình tập thể của cả làng, cả xã, ngoài ra còn có sự đóng góp của cả những tín chủ ở rất xa, những phật tử đạo hữu của các chùa khác và có cả gia đình các quan chức địa phương. Kiến trúc và quy cách thờ tự của ngôi chùa làng cũng mang tính dân dã, giản đơn với những vật liệu thô sơ chứ không quy mô, cầu kì như chùa Nhà nước. Đối tượng thờ cúng cũng đa dạng hơn, có thêm một số đối tượng khác với chùa Nhà nước như thờ Hậu, thờ những người gửi giỗ, thờ tiền hiền, hậu hiền của làng Các ngôi chùa thời Minh Mạng vẫn tiếp tục duy trì các nghi lễ truyền thống của Phật giáo, tổ chức cúng tế những tiết quan trọng ở trong năm và những ngày Sóc, Vọng. Một số lễ chính ở các ngôi quốc tự được triều đình tổ chức với quy mô lớn như Lễ Trai đàn chẩn tế, Lễ Vu Lan. Kinh sách Phật giáo tiếp tục được các sư tăng sưu tầm, khắc in, phổ biến rộng rãi trong các ngôi tự viện. Tuy nhiên, giai đoạn này, không có những hoạt động in ấn kinh sách quy mô lớn do triều đình chủ trì hay hoạt động thỉnh Đại tạng kinh từ bên ngoài mà chủ yếu là sử dụng hoặc in lại tác phẩm của các tác gia đời trước. Dù không để lại nhiều trước tác, chưa thể khởi phát những tư tưởng, thiền phái mới như các bậc tiền bối, nhưng danh tăng thời Minh Mạng cũng đã có nhiều đóng góp trong công cuộc hoàng dương Phật pháp, trùng tu chùa chiền, đào tạo tăng tài và sưu tầm, san khắc kinh sách Có thể nói, sau nhiều năm suy thoái, đình đốn do các cuộc xung đột, nội chiến giữa các thế lực chính trị Mạc Lê, Trịnh Nguyễn, và phong trào Tây Sơn trong những thế kỉ XVII, XVIII, 105

108 Phật giáo thời Minh Mạng đã thực sự được chấn hưng với những đặc điểm, vai trò riêng khác với các giai đoạn trước và sau đó. 106

109 CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ PHẬT GIÁO THỜI MINH MẠNG ( ) 4.1. Đặc điểm Phật giáo thời Minh Mạng ( ) Phật giáo thời Minh Mạng chịu nhiều tác động của yếu tố cung đình nhưng vẫn mang đậm tính dân gian Từ thiện cảm đối với Phật giáo, vua quan và hoàng thất triều Minh Mạng đã xây dựng, trùng hưng nhiều chùa chiền, chú tạo chuông tượng, ngoại hộ, cúng dường cho các sinh hoạt Phật giáo ở khắp các địa phương, tổ chức một số lễ Phật giáo quy mô lớn có sự tham dự của cả vua, hoàng tộc và đông đảo quan lại, ban sắc tứ cho nhiều chùa, cấp bằng Tăng cang, độ điệp cho các tăng sĩ Kết quả của những việc làm đó là đã hình thành nên những ngôi chùa nhà nước bên cạnh ngôi chùa làng do đông đảo dân quê tạo lập. Những ngôi chùa do vua quan xây dựng phần lớn đều có quy mô bề thế, được xây dựng ở những nơi có cảnh trí đẹp với những vật liệu kiên cố, kiến trúc và các họa tiết trang trí đều mang đậm màu sắc cung đình. Hình tượng con rồng biểu tượng quyền uy của vương triều cũng thấy hiện diện trên nhiều kiến trúc của các ngôi quốc tự nhưng phổ biến là ở trên nóc chùa, trên bia và thường theo thể lưỡng long triều Nguyệt. Đặc biệt, Tam quan của một số ngôi quốc tự ở Huế như Thiên Mụ, Thánh Duyên, Báo Quốc thường mang dáng dấp của lối kiến trúc cổng kinh thành Huế. Trong chánh điện của những ngôi chùa này cũng thường có nhiều hoành phi, đối liễn sơn son thiếp vàng ghi chép thơ phú hay bút tích của các bậc vua quan, thi sĩ. Tượng thờ cũng cao lớn, chủ yếu được đúc bằng đồng mạ vàng làm cho Phật điện trở nên hết sức sang trọng, quyền quý. Một số ngôi quốc tự như Thánh Duyên (Huế), Khải Tường (Gia Định), Tam Thai (Quảng Nam) còn xây dựng cả hành cung để vua nghỉ lại. Những ngôi chùa này thường được canh giữ rất cẩn mật, không chỉ có sư tăng, dân địa phương coi sóc chùa theo nghĩa vụ lao dịch, mà còn có cả binh lính của quân đội triều đình. Điển hình như để bảo vệ chùa Thánh Duyên, triều đình phải điều động đến 20 binh lính thường xuyên túc trực ở đây. Minh Mạng năm thứ 17 (1836), ban dụ rằng: 107

110 Chùa Tháp núi Thúy Vân, xây dựng đã xong vậy cho phái 20 người Vũ Lâm, Cấm binh chia nhau coi giữ, mỗi tháng thay đổi 01 lần [85:512]. Ở phần lớn chùa Nhà nước, các nghi lễ đều được triều đình chu cấp mọi lễ phẩm và kinh phí tổ chức nên rất linh đình và trang trọng. Đọc kĩ các lễ phẩm dâng cúng, chúng ta cũng dễ dàng bắt gặp dáng dấp của các vật phẩm cung đình, chẳng hạn, ở các đàn chay, mỗi mâm cúng có đến 13 phẩm vị là các loại bánh, trong đó đáng chú ý là có cả bánh in hình rồng [88:191]. Đặc biệt, các ngôi chùa này cũng là nơi triều đình tổ chức các nghi lễ lớn mang tính quốc gia, trong đó thường xuyên và quy mô nhất là Lễ Trai đàn chẩn tế. Cũng là một lễ thuần túy của Phật giáo nhưng lại do chính triều đình đứng ra tổ chức, với cách thức hết sức trọng thể, tế lễ dài ngày với sự tham gia của nhà vua, hoàng thất và đông đảo triều thần đã làm cho nghi lễ này nhuốm màu quyền quý. Thậm chí, trong một số Đại Lễ Trai đàn, để tăng phần long trọng, vua còn cho bắn loạt đạn thật hoặc pháo giấy như một số lễ lớn trong cung. Dưới triều Minh Mạng, bên cạnh số đông tăng sĩ vẫn ngày ngày lao động tự sản xuất lương thực, thực phẩm cho nhu cầu của tự viện theo nguyên tắc bất tác, bất thực của thiền sư Bách Trượng thì có một bộ phận tăng sĩ tại các ngôi chùa quan, chùa vua được Nhà nước cấp lương và cung cấp mọi nhu yếu phẩm hằng ngày. Đặc biệt, các Tăng cang không khác gì một viên quan triều đình, được hưởng lương hậu, cùng nhiều ân điển khác. Tuy không được tham gia triều chính nhưng họ phải chịu sự bổ nhiệm, điều động, phân công của triều đình, không được quyết định các hoạt động Phật sự trong chính ngôi quốc tự họ cai quản mà tất cả đều phải theo ý chỉ của vua, thậm chí khi qua đời họ cũng không được xây tháp mộ và truyền chùa cho đệ tử. Rõ ràng, màu sắc quan quyền cũng đã hiện diện trong một bộ phận Tăng sĩ thời kì này. Như vậy, thông qua chính sách của triều đình cùng nhiều hoạt động ngoại hộ của vua quan, hoàng thất, yếu tố cung đình đã tác động không nhỏ đến kiến trúc, sinh hoạt, nghi lễ, tăng sĩ của các ngôi quốc tự, chùa quan khiến cho những ngôi chùa này không còn giữ được sự bình dị, gần gũi như vốn có của các ngôi chùa Phật mà trở nên quyền quý, xa cách với đông đảo tín hữu bình dân. Từ đó, hình thành 108

111 nên những ngôi chùa, những tăng sĩ, những nghi lễ Phật giáo chỉ phục vụ cho tầng lớp quý tộc, hoàng thất. Tuy nhiên, những tác động này chỉ mới dừng lại ở bề mặt, về hình thức, ở một bộ phận chùa chiền và tăng lữ, chứ không tác động được sâu vào trong tư tưởng, học lý của Phật giáo, số lượng trí thức, quý tộc là phật tử thuần thành, chuyên tâm nghiên cứu Phật Pháp, thông hiểu kinh điển Phật học không nhiều và cũng không tạo nên được những trước tác có giá trị về mặt tư tưởng. Bởi lẽ, dù có sùng mộ, ưu ái Phật giáo nhưng họ vẫn là Nho sĩ, tư tưởng Nho giáo vẫn được xem là nền tảng của sự nghiệp tề gia, trị quốc, vì vậy, hầu hết đều cùng chung một quan niệm là dĩ Phật tải Nho mà thôi. Vua Minh Mạng gọi các tiên đế, thái hậu của mình là Thánh, và Thánh ngang với Phật, nên việc dựng chùa là để vừa thờ Phật vừa thờ Thánh, chùa là nơi để cầu quốc thái dân an, cầu cho vương triều bền vững mà lòng vẫn không rời kỷ cương của Nho giáo. Câu đối của Minh Mạng trước chùa Thánh Duyên đã cho thấy rõ điều đó: Thánh tức là Phật, Phật tức là Thánh, có Thánh này mới khai nguồn Phật pháp cao sâu; Duyên vốn là nhân, nhân vốn là duyên, có duyên kia ắt mở lối thiện nhân rộng khắp 30 Trong bia ngự chế tại chùa Thánh Duyên, vua Minh Mạng cũng đã giải thích: Phàm các vị minh quân ở đời đạt đến bậc chí Thánh như Nghiêu, Thuấn, hoặc những vua chúa của các triều đại Việt Nam, Trung Hoa về sau mà ơn đức thấm nhuần khắp lê dân, nhiều đời sau còn hưởng được ơn đức ấy, lại chẳng có gì đáng hổ thẹn thì đức độ các vị ấy là chỉ bậc Phật theo cách gọi của đạo Thích, chỉ bậc Giác theo cách gọi của đạo Nho, nên noi theo lấy đó làm bậc thầy, thờ phụng, lấy 30 Thánh tức thị Phật, Phật tức thị Thánh, hữu thị Thánh phương khai Phật pháp chi sùng thâm, Duyên bản thị nhân, nhân bản thị duyên, hữu thị duyên nãi khuyến thiện nhân chi quảng bị (Đại Đức Thích Đồng Dưỡng dịch) 109

112 đó nguồn an ủi mọi người. Có người cho rằng nên, có người cho rằng không nên, nhưng xét về lý thì chẳng có gì trái lẽ 31. Không chỉ bậc đế vương mà nhiều sáng tác của giới Nho gia, nhất là trong các bài văn bia, minh chuông chùa thời Minh Mạng, chúng ta dễ dàng tìm thấy tư tưởng dĩ Phật tải Nho, lấy Nho để giải thích Phật, dùng Phật để chuyển tải tư tưởng của Nho. Các tác giả ấy đều lấy kinh điển của Nho để giải thích Phật, cố chứng minh Nho hay Phật đều cùng hướng đến việc dạy người làm điều tốt lành, góp phần xây dựng một quốc gia phong kiến thái hoà ổn định. Bài văn bia ghi việc trùng tu chùa cổ Linh Sơn đã Hữu Thị lang bộ Lễ Hà Tôn Quyền soạn năm 1828 đã phản ảnh rất rõ điều đó: Thánh Thiên từ mở rộng văn giáo, đạo Nho ta sáng như mặt trời và trăng sao. Những lời dạy trong sáu kinh, Luận ngữ, Mạnh tử được nhà nhà, người người truyền tụng. Những cái tinh vi huyền diệu của Bách gia, phạm vi thật rộng lớn. Duy có một mục đích khuyên người làm điều thiện thì đối với sự giáo dục cho đời không phương hại gì nhau. Mượn điều đúng của nó để bổ trợ cho đạo Nho ta, thì việc chùa hư hỏng xây dựng lại cũng có thể được thôi [181:46]. Có thể khẳng định, những tác động của yếu tố cung đình trong giai đoạn này dù có làm thay đổi một bộ phận tăng sĩ, một số ngôi tự viện nhưng đó chỉ là sự thay đổi về hình thức, ở một bộ phận nên tính chất cung đình, tính chất quý tộc trong Phật giáo thời Minh Mạng vẫn khá mờ nhạt, dòng Phật giáo bác học cũng không thể phát triển như thời Lý Trần. Dưới thời Lý Trần, có cả một đội ngũ nhà sư trí thức, phần nhiều là vua quan rất uyên thâm đạo hạnh. Bằng ánh sáng trí tuệ, họ đã chứng đắc, đạt đến chân lý vô thường, vô ngã giữa đời trần. Nhà sư ngoài tư cách là một người tu hành đi tìm sự giải thoát, còn là một nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà thi sĩ, người giảng đạo và là nhà nghiên cứu Phật giáo tài hoa, uyên áo với nhiều trước tác mang chở những giá trị tư tưởng cao diệu. Có cả một thiền phái mới thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do chính vua Trần khai sáng và được quý tộc, trí thức nhà Trần phát triển thành một thiền phái độc tôn trong suốt thế kỉ XIII, XIV 31 Nhân thế chi quân như Nghiêu Thuấn chi chí Thánh, dĩ chí Nam Bắc lịch triều vi nhân chủ nhi năng đức trạch cập nhân, hậu thế mông phúc hựu vô tàm đức khả chỉ, tắc Thích gia chi sở vị Phật, Nho gia chi sở vị Giác, tắc pháp chi dĩ vi sư biểu. Phụng chi dĩ úy quần sinh, hữu hà bất khả, nhi ư lý lượng diệc bất bội 110

113 Trong khi chịu nhiều tác động từ yếu tố cung đình, Phật giáo thời Minh Mạng vẫn mang đậm nét tính dân gian. Đây không phải là tính chất riêng có của Phật giáo thời Minh Mạng mà nó là tính chất chung, phổ quát của Phật giáo Việt Nam. Phật giáo ngay khi du nhập vào Việt Nam đã được dân chúng hân hoan đón nhận vì lẽ nó phù hợp với phong tục tập quán, với đạo lý sống cổ truyền của người dân Việt, lại có thể đáp ứng được những yêu cầu giải thoát về mặt tinh thần cho dân chúng. Trải qua quá trình phát triển, Phật giáo Việt Nam đã không ngừng thâu hóa, sáng tạo, nhanh chóng thích ứng với môi trường đặc thù của mỗi địa phương và vì thế, trong sinh hoạt tư tưởng và tín ngưỡng của quảng đại quần chúng, quan điểm Phật đã được dân gian hóa, làm nên đặc điểm xuyên suốt trong cả tiến trình phát triển của Phật giáo Việt Nam đó là tính dân gian. Tính dân gian trong Phật giáo thể hiện trước hết ở lòng tin của dân chúng, đặc điểm của ngôi chùa, nền nếp sinh hoạt, phương pháp tu chứng và hành đạo của các sư tăng. Trong thời Minh Mạng, hoạt động trùng tu chùa chiền, tô tượng, đúc chuông vẫn diễn ra khá sôi động ở khắp các làng quê với sự tham gia của đông đảo dân chúng. Kinh sách vẫn tiếp tục được khắc in với số lượng lớn với đủ thể loại, nhưng chiếm số lượng lớn nhất vẫn là những kinh Phật phổ thông thường được đọc tụng như kinh Dược Sư, Địa Tạng, Phổ Môn Người dân đến chùa không phải để tìm đến những giáo lí thậm thâm, vi diệu của Phật giáo, mà họ đến chùa lễ Phật, dâng hương vào ngày Sóc, ngày Vọng, góp tiền của, ruộng vườn, làm công đức cho chùa chủ yếu để thỉnh cầu chư Phật độ trì cho hạnh phúc của cá nhân và thân nhân của mình trong cuộc sống hôm nay và cuộc sống ở thế giới bên kia. Sự tin tưởng vào quyền năng vô hạn của Phật cùng những mong cầu thực dụng của dân chúng hiện hữu trong khắp các minh chuông hay văn bia chùa thời kì này. Chẳng hạn như bài minh văn trên chuông chùa Bồng Lai (1820) có đoạn: Phật Tam Bảo chứng minh Nhờ muôn thần bảo hộ! Để từ đây dân thôn Sống vững vàng kiên cố... Các thần ác đâu đó 111

114 Nghe chuông kêu trốn dài Các thần thiện dù xa Nghe chuông gào đến ngay! [55:74] Lời minh văn chuông chùa Linh Tiên (1822) cũng tha thiết một ước nguyện: Ngôi vua bền vững, ngày Phật dài lâu! Chín đỉnh sáng ngời, nơi nơi trở thành an lạc; Muôn dân yên ổn, ngày ngày hiểu đạo thêm sâu. Dân lành càng thọ càng an; Thí chủ được hưng được thịnh. Tăng ni thấm sâu Đức Phật; Muôn dân vui hưởng phúc lành [55:75] Văn bia chùa Thanh Long (Tiên Lãng Hải Phòng) cũng gửi gắm bao mong cầu của những hưng công hội chủ góp tiền của sửa chữa chùa: Trên chúc cho Hoàng triều muôn đời mãi mãi, thiên hạ thái bình, đặt dân trên chăn ấm nệm êm, trăm phúc cùng tới, muôn dân vui vẻ, nối người chồng phúc đức, tổ tông đã có hằng tâm tích thiện, nhà vui con cháu, phúc được dài lâu, công đức tròn đầy, nguyện tình như ý. Cho nên lập bia để lưu đến đời sau. Những người hưng công hội chủ sẽ được hưởng phúc lành, bình an và mạnh khỏe [45:840]. Cũng như các giai đoạn trước, thời Minh Mạng, chùa cũng được xây dựng ở trung tâm làng, nơi dân chúng dễ lui tới cúng bái, nó gần gũi, thân quen, không biệt lập xa cách mà hòa vào đời sống làng xã. Chùa làng không chú trọng đến quy mô bề thế của công trình, kiến trúc và trang trí không cầu kì, thờ tự cũng không quá rườm rà, phức tạp, nó giản dị, đời thường và tương hợp với các cơ sở tín ngưỡng cổ truyền khác của làng quê. Ngôi chùa làng không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà đó trở thành một trong những trung tâm văn hóa làng, nơi tổ chức các sinh hoạt cộng đồng, các lễ hội làng. Trong ngôi chùa thời Minh Mạng, đối tượng thờ tự cũng rất đa dạng, không chỉ thờ Phật mà còn thờ nhiều vị hữu công, những bậc tiền bối khai canh làng xã, thờ ông bà tổ tiên của những gia đình có nhiều công đức với chùa, thờ các vị thần, vị Thánh của các tôn giáo khác. Đề cao việc thờ cúng tổ tiên nên nhiều chùa ở miền 112

115 Trung và Nam bộ còn phổ biến lối thờ tiền Phật hậu tổ tức bàn thờ Tổ sư (sư tổ trụ trì chùa) được đặt ngay sau bàn thờ Phật. Ví dụ như chùa Quốc Ân (Huế), chùa Chúc Thánh (Hội An), chùa Giác Viên, chùa Giác Lâm, chùa Từ Ân (thành phố Hồ Chí Minh) đều có dạng chánh điện, phía trước thờ Phật, phía sau ngăn ra thành gian thờ Tổ hoặc các tăng chúng quá cố. Tín ngưỡng thờ nữ thần, thờ Mẫu truyền thống của người Việt cũng thấy hiện diện phổ biến trong các ngôi chùa thời kì này. Hầu hết các ngôi chùa ở miền Bắc đều có gian thờ Mẫu riêng, thường nằm ở bên cạnh hoặc phía sau gian thờ Phật 32. Còn ở miền Nam và miền Trung, miếu thờ Mẫu thường nhỏ, nằm ở khu vực riêng, thường ở phía sau chánh điện 33.Ngoài ra, trong nhiều ngôi chùa còn có miếu thờ Sơn thần (chùa Kim Phong, Quảng Bình), án thờ các vị thần làng (chùa Vĩnh An, Quảng Nam) và án thờ âm hồn, (chùa Từ Tâm, Đà Nẵng), thờ Hậu và thờ những người gửi giỗ (chùa làng miền Bắc). Sự hiện diện của nhiều đối tượng thờ tự thuộc tín ngưỡng dân gian trong ngôi chùa đã cho thấy sự thẩm thấu vào nhau của đạo Phật với tín ngưỡng truyền thống của người Việt. Ngoài một số ít tăng sĩ ở các ngôi quốc tự chịu ảnh hưởng của lối sống cung đình, mang màu sắc quan quyền, còn phần lớn sư tăng vẫn sinh hoạt, ăn ở rất giản dị, gần gũi và thân thiện với tín đồ phật tử và dân chúng bình dân. Chẳng hạn, khi nhận xét thiền sư Tiên Thường - Viên Trừng ( ), trụ trì chùa Tam Thai từ năm , Ngũ Hành Sơn lục đã chép: Sư tu hành cần mẫn, tham thiền nhập định, ăn cơm vào giữa trưa, mỗi bữa ăn đều tụng kinh, tay niệm bồ đề, miệng niệm Nam mô A Di Đà Phật, hai ngón tay cọ xát vào nhau. Rạng sáng khi thức dậy, tăng đồ còn thấy một vị thần giống như Hộ pháp thường đứng ở đầu giường bảo vệ cho ngài [195, tr.24a]. Trong các danh tăng thời Minh Mạng, cũng có không ít các thiền sư sẵn sàng từ bỏ cuộc sống vương giả chốn kinh đô cùng nhiều ân điển của nhà vua để lựa chọn cuộc sống ẩn mình, khổ hạnh ở chốn quê nhà. Tiêu biểu như thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ ( ), mặc dù đã được triều đình phong làm Tăng cang và mời ở lại chùa Giác Hoàng nhưng ngài vẫn từ chối, xin được về 32 Chùa Hoa Lâm Khê hồi, chùa Thái Cam, chùa Phúc Lâm (Hà Nội), chùa Xuân Sơn (Vĩnh Phúc) 33 chùa Giác Lâm (thành phố Hồ Chí Minh), chùa Linh Sơn Tiên Thạch (Tây Ninh), 113

116 lại chùa cũ (chùa Bát Nhã Phú Yên) để thuyết giáo chữa bệnh giúp dân; thiền sư Tánh Thiên Nhất Định ( ) được vua Minh Mạng phong chức Tăng cang chùa Giác Hoàng (1839), nhưng sau một thời gian, ngài cũng xin từ chức và vào núi Dương Xuân dựng thảo am tĩnh tu, phụng dưỡng mẹ già hết mực hiếu kính. Đối với dân gian, sư tăng còn đóng vai trò như một thầy pháp có phép thuật có khả năng trừ tà, chữa bệnh, chọn đất, xem ngày giờ Trong dân gian không hiếm các câu chuyện về khả năng chữa bệnh, hàng yêu của các cao tăng. Tiêu biểu như Hòa thượng Giác Ngộ, trụ trì chùa Bát Nhã (Phú Yên) được dân gian truyền tục là người có khả năng hàng phục được Hổ, dùng mật chú giúp dân làng thoát nạn dịch bệnh hay dùng mật chú để chữa bệnh cho con gái của quan tỉnh [47:183]. Tìm hiểu cuộc đời, hành trạng của một số danh tăng đương thời, chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy họ là những người rất chăm chú tu trì giới luật, am tường kinh nghĩa đạo Phật nhưng lại không chú ý đến việc trước tác lý luận, bình giảng về kinh sách, đề ra các chủ thuyết, mà chỉ chú trọng thực hành, không thích nghĩa lý rườm rà, sống an nhiên tự tại giữa đời trần, nhập thế, cứu rỗi chúng sinh Hoạt động hoằng pháp được mở rộng, có sự giao lưu, hội nhập giữa Phật giáo các vùng miền trong cả nước Muốn quản lý và thống nhất mọi hoạt động của Phật giáo nên vua Minh Mạng trực tiếp quản lý, phân bổ nhân sự của các ngôi tự viện lớn. Vua thường triệu mời các danh tăng ở vùng Gia Định ra trụ trì các ngôi chùa ở kinh đô Huế và phong chức Tăng cang với nhiều hậu đãi. Điển hình như ngài Tổ Ấn Mật Hoằng, Tiên Giác Hải Tịnh, Tế Chánh Bổn Giác Các thiền sư này trong thời gian hoằng hóa ở kinh đô đã góp nhiều Phật sự cho nơi đây, không chỉ trùng tu chùa chiền, tổ chức nhiều sinh hoạt Phật giáo có quy mô lớn, góp phần xiển dương Đạo pháp, quy tụ phát triển tín đồ, mà còn truyền pháp cho nhiều thế hệ đệ tử ở đây, phát triển các thiền phái ở Nam Bộ đến tận kinh đô Huế, từ đó góp phần tạo nên một giai đoạn phát triển hưng thịnh của Phật giáo Huế. Nhưng đồng thời, các thiền sư này vẫn không quên quê cha đất tổ, họ còn trở về vùng đất Gia Định, tiếp tục các hoạt động Phật sự còn dang dở và tiếp tục truyền dạy cho đệ tử ở nơi cố hương. Như vậy, thông qua hoạt động hoằng hóa của các thiền sư này, từ trung tâm Gia Định nơi 114

117 đầu tiên đón nhận các thiền phái truyền nhập vào Việt Nam ở khu vực phía Nam, các dòng thiền ở Nam Bộ dần lan tỏa mạnh mẽ về khu vực miền Trung, từ đó, tạo nên mối quan hệ mật thiết giữa các dòng thiền ở miền Trung và miền Nam, cũng như giữa sư tăng hai miền, từ đó góp phần tạo nên nhiều nét tương đồng cho Phật giáo hai miền Trung và Nam bộ không chỉ ở giai đoạn này mà cả về sau. Sự giao lưu, gặp gỡ của giới tăng sĩ trong thời phong kiến thường diễn ra tự phát thông qua các lần vân du, giáo hóa đây đó của các thiền sư, họ thường đi một mình hoặc nhóm hai ba người. Với điều kiện giao thông nhiều trắc trở lúc bấy giờ, chắc chắn việc này cũng rất hiếm khi xảy ra, và cũng chỉ trong phạm vi hạn hẹp. Còn dưới thời Minh Mạng, dưới tác động của triều đình, các tăng sĩ có cơ hội gặp gỡ nhiều hơn thông qua các lần triều đình tổ chức Lễ Trai đàn chẩn tế và sát hạch tăng sĩ. Trong số các đời vua ở Việt Nam, có thể nói vua Minh Mạng là người tổ chức Lễ trai đàn chẩn tế nhiều và quy mô nhất. Mỗi dịp Trai đàn, không chỉ tăng sĩ tại nơi tổ chức lễ được tham dự mà triều đình còn triệu vời đông đảo tăng sĩ ở nhiều địa phương khác đến tham dự. Chẳng hạn, như Trai đàn năm Minh Mạng thứ hai (1821) được tổ chức tại chùa Thiên Mụ (Huế), ngoài tăng sĩ tại kinh đô, còn có 66 tăng sĩ đến từ Gia Định, 142 tăng sĩ đến từ Quảng Nam, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Ngãi [52:35]; Hay như Trai đàn tại chùa Phật Tích (tỉnh Sơn Tây) năm 1840 có sự tham dự của 20 tăng sĩ ở kinh đô Huế, cùng với gần 50 tăng sĩ ở các tỉnh lân cận [130:735]. Trong 20 năm trị vì của vua Minh Mạng, triều đình đã tổ chức 3 lần sát hạch tăng sĩ. Đây là dịp các tăng sĩ ở khắp mọi miền đất nước về kinh đô dự sát hạch để được cấp độ điệp. Trong danh sách các tăng sĩ được triều Minh Mạng cấp độ điệp mà chúng tôi thống kê được, có đầy đủ các đại điện đến từ Bắc, Trung, Nam. Điển hình như lần sát hạch tăng sĩ năm 1835 tại chùa Thiên Mụ, chúng tôi biết được có 3 thiền sư đến từ các chùa ở Hà Nội, tỉnh Hà Nam có 1 thiền sư, tỉnh Ninh Bình có 1 thiền sư, tỉnh Hải Dương có 1 thiền sư, tỉnh Quảng Ninh có 1 thiền sư, tỉnh Bắc Ninh có 2 thiền sư, tỉnh Bắc Giang có 1 thiền sư, tỉnh Nghệ An có 1 thiền sư, tỉnh Hà Tĩnh có 1 thiền sư, tỉnh Thừa Thiên Huế có 2 thiền sư, tỉnh Quảng Nam có 1 thiền sư, tỉnh Quảng Ngãi có 1 thiền sư 115

118 Như vậy, mỗi dịp vua Minh Mạng tổ chức Lễ Trai đàn chẩn tế hay sát hạch tăng sĩ cũng là lúc tăng sĩ ở các địa phương có dịp giao lưu, gặp gỡ nhau. Điều đáng nói là nó không chỉ diễn ra ở các địa phương gần nhau, hay trong từng vùng miền với một vài cá nhân mà ở đây phạm vi rất rộng lớn và số lượng đông đảo, chúng ta thấy có cả các tăng sĩ miền Nam ra miền Trung hay từ miền Trung ra Bắc. Điều này chắc chắn sẽ không thể xảy ra ở các thời kì trước bởi đây là kết quả của công cuộc thống nhất đất nước không chỉ trên phương diện lãnh thổ mà cả ở mặt chính quyền. Chỉ khi có lãnh thổ thống nhất và chính quyền thống nhất thì sự giao lưu, gặp gỡ mới được thực hiện rộng rãi và thông suốt đến như vậy. Từ sự giao lưu, gặp gỡ của tăng sĩ, Phật giáo các vùng miền cũng xích lại gần nhau, hiểu biết nhau hơn. Đây là tiền đề quan trọng góp phần tạo nên sự thống nhất cho Phật giáoviệt Nam ở các giai đoạn sau Phát triển mạnh mẽ trên phương diện vật chất nhưng có sự chững lại về học lý Về phương diện ngoại hộ cho hoạt động xây dựng, trùng kiến chùa chiền, tu tạo pháp tượng, pháp khí, có thể nói triều Minh Mạng không thua kém gì các triều đại sùng mộ Phật giáo như Đinh Lê, Lý Trần hay chúa Nguyễn. Trong dân gian, lệnh cấm của triều đình cũng chỉ có tác dụng làm giảm số lượng chùa làng được xây mới chứ hoạt động trùng tu chùa cũ, tô tượng, đúc chuông mới vẫn diễn ra sôi động ở khắp các làng quê. Nhờ ân điển của triều đình, nhiều ngôi chùa quan, chùa vua có đời sống vật chất khá dồi dào. Không chỉ được cấp tiền, nhu yếu phẩm, lễ phẩm nhiều chùa còn được cấp ruộng. Ngoài ruộng do vua ban cấp, các chùa còn được cúng ruộng từ đông đảo hoàng thất, quan lại, những người giàu có hay tập thể của làng. Sau một thời gian dài bị giảm sút nghiêm trọng dưới thời Lê, Tây Sơn, đến thời Minh Mạng, ruộng chùa có sự phát triển nhanh chóng, nhất là ở khu vực miền Trung và miền Nam. Sử nhà Nguyễn ghi chép không ít việc cúng ruộng cho chùa của vua quan và hoàng thất. Hầu khắp bia chùa ở các làng xã cũng đều ghi tạc tên gia chủ và diện tích ruộng hiến cúng. Hoa lợi từ ruộng chùa hoàn toàn dùng để chi cấp cho các hoạt động Phật sự và sinh hoạt của chùa. 116

119 Rõ ràng, cùng với nền kinh tế phát triển và sự mến mộ Phật giáo của đông đảo tín hữu, Phật tử, chùa chiền, pháp tượng, pháp khí đã không ngừng phát triển về số lượng cũng như quy mô, đời sống kinh tế nhà chùa được cải thiện tạo nên một diện mạo đầy khởi sắc cho Phật giáo đương thời. Nhưng đó chỉ mới là sự phát triển trên phương diện vật chất. Còn một phương diện khác cũng không kém phần quan trọng - đó là học lý, là phần hồn của Phật giáo lại có sự chững lại về nhiều mặt. Học lý của Phật giáo thể hiện trước hết ở kinh sách. Triều thần nhà Lý, Trần quan tâm đến Phật giáo không chỉ ở việc xây dựng chùa chiền, tổ chức nghi lễ mà còn ở việc trân trọng kinh sách, chú tâm khảo cứu kinh điển Phật học. Vua Lý, Trần đã nhiều lần sai sứ sang Trung Quốc thỉnh các bộ Đại Tạng kinh về in ấn truyền bá rộng rãi trong nước, nhiều nhà tàng kinh được xây dựng để lưu giữ kinh điển 34. Thời kì này, bên cạnh hệ thống kinh sách do các cao tăng đương thời biên soạn, còn có các tác phẩm Thiền học của chính vua quan nhà Trần 35 với nhiều tư tưởng khai phóng, phá chấp đầy mới lạ, góp phần đáng kể vào nền Phật học nước nhà. Chính thiền phái Trúc Lâm, niềm tự hào của Phật giáo dân tộc cũng do chính vua Trần khai sáng. Điều đó cho thấy, triều Lý, Trần đến với Phật giáo bằng chính sự hiểu biết cái hay, cái đẹp của giáo lý Phật đà, của tinh thần Phật học chứ không chỉ ở sự huyền nhiệm của tôn giáo, không chỉ ngưỡng mộ, thực hành mà họ còn sáng tạo nên những tư tưởng thiền mang đậm sắc thái dân tộc. Tuy không phát triển rực rỡ như thời Lý Trần nhưng về phương diện học lý, Phật giáo thời Lê sơ và thời Trịnh - Nguyễn cũng có những bước tiến đáng kể với sự hình thành các chi phái mới do chính các thiền sư người Việt tạo lập như Liễu Quán, Chúc Thánh, Liên Tông, cùng với đó là sự xuất hiện của một số nhà nghiên cứu triết lý Phật học nổi tiếng như Minh Hành, Hương Hải, Chân Nguyên, Ngô Thì Nhậm 34 Dưới thời vua Lý Thái Tổ, ở kinh đô có tất cả 5 bản Đại Tạng cho tăng sĩ và các nhà học Phật nghiên cứu. Để chứa các bộ Đại Tạng này và kinh điển Phật giáo, các nhà tàng kinh Trấn Phúc, Bát Giác, Đại Hưng, Trùng Hưng đã được vua Lý cho xây dựng [66:202] Dưới thời vua Trần Anh Tông, năm 1295, nhà vua sai Trần Khắc Dụng và Phạm Thảo sang Trung Hoa thỉnh Đại Tạng kinh, sau đó bản Đại Tạng kinh này được nhà vua cho khắc bản gỗ và an trí tại chùa Quỳnh Lâm [66:315] 35 sách Thiền Tông Chỉ Nam, Khóa Hư Lục, Kim Cương Tam Muội Kinh chú giải của vua Trần Thái Tông, sách Trúc Lâm Hậu Lục, Thiền Lâm Thiết Chủy Ngữ Lục, Tăng Già Toái Sự của vua Trần Nhân Tông, sách Thượng Sĩ Ngữ lục của Tuệ Trung thượng sĩ. 117

120 Nhưng đến thời Minh Mạng, trong khi rất nhiều chùa được xây dựng thì lại hoàn toàn không có hoạt động thỉnh kinh hay in ấn kinh sách quy mô lớn nào được khởi xướng từ triều đình. Thỉnh thoảng, vua Minh Mạng hỗ trợ cho các chùa khắc in một vài bộ kinh nhưng phần lớn chỉ là những kinh tụng trong các trai đàn như kinh Đại Tạng, Thủy Sám 36. Các tác phẩm Phật học ra đời trong giai đoạn này phần lớn là của các thiền sư nhưng chủ yếu cũng chỉ là tập hợp, biên khảo về lịch sử Phật giáo, chú giải, chuyển âm kinh tạng. Hoàn toàn vắng bóng những công trình khảo cứu có giá trị về giáo lý, tư tưởng Phật học. Quan điểm, tư tưởng của giới thiền gia lúc này cũng chỉ là sự kế thừa, tiếp nối các bậc tiền bối, chứ không có sự khai phóng, đổi mới đáng chú ý nào. Trong các thế kỉ XVI, XVII, một số thiền phái có nguồn gốc Trung Hoa đã du nhập vào nước ta như phái Lâm Tế, Tào Động và từ đó cũng hình thành nên những chi phái khởi nguyên từ chính các thiền sư Việt Nam như phái Liễu Quán, Chúc Thánh, Liên Tông. Qua hơn ba thế kỉ, những thiền phái này đều đã cắm được rễ sâu trong đời sống tâm linh của người dân Việt, tạo dựng được nhiều thế hệ đệ tử tài giỏi, mở rộng ảnh hưởng ra khắp mọi miền của đất nước. Nhưng đến giữa thế kỉ XIX, những biểu hiện, đặc trưng của từng tông phái lại rất mờ nhạt. Tuy đệ tử của các thiền phái này vẫn đang tiếp tục phát triển nhưng chúng ta rất khó tìm thấy đại diện tiêu biểu cho từng tông phái bởi họ không để lại tác phẩm, không có những dấu ấn nổi bật trong hoạt động hoằng pháp, tư tưởng và phương pháp tu tập có sự đan xen, hòa trộn giữa các tông phái. Một thiền sư có thể nhận sự truyền pháp của 2-3 tổ sư, thuộc 2-3 tông phái khác nhau 37. Phật giáo thời Minh Mạng cũng không có sự xuất hiện những tông phái hay chi phái mới như thời Lý Trần hay thời Trịnh Nguyễn, các tông phái đã có trong các thế kỉ trước tiếp tục truyền thừa nhưng dấu ấn rất mờ nhạt, không tạo được hoạt động hay để lại tư tưởng đáng chú ý nào. 36 Năm 1825, vua Minh Mạng cho khắc ván kinh Đại Tạng, Thủy Sám để đọc tụng trong trai đàn. 37 Ví dụ như: thiền sư Giác Trí Thanh Lương (chùa Tiêu Sơn, Bắc Ninh). Lúc đầu, Ngài xuất gia với thiền sư Tịnh Lâm, thuộc pháp phái Lâm Tế, được ban pháp danh Chiếu Trí. Sau ngài tham học với tổ Đạo Nguyên Khoan Dực, phái Tào Động, được dịch danh là Giác Trí [192]; thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh, xuất gia tại chùa Từ Ân nhưng là đệ tử của Hòa thượng Viên Quang (trụ trì chùa Giác Lâm), được truyền thừa theo bài kệ của ngài Đạo Mân Mộc Trần nên có pháp danh là Tiên Giác, thuộc thế hệ thứ 37 pháp phái Lâm Tế. Sau đó, ngài lại cầu pháp với thiền sư Thiệt Thoạt Tánh Đường, thuộc dòng Lâm tế của ngài Tổ Định Tuyết Phong, thuộc thế hệ 36 của thiền phái này và có thêm một pháp danh nữa là Tế Giác Quảng Châu [113:8]. 118

121 Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, trước hết xuất phát từ chính bản thân Phật giáo. Trong khi được vua quan ủng hộ mạnh mẽ về vật chất, các sư tăng, nhất là những người có vai trò lãnh đạo, được triều đình nể trọng đã không nhân cơ hội đó để xây dựng căn bản tự túc cho tôn giáo mình, xa rời phương châm bất tác bất thực của thanh quy Bách Trượng, không quan tâm xây dựng những Phật học viện, thiền viện để nghiên cứu, giảng dạy kinh điển, truyền thụ Phật pháp cho đệ tử, mà mất quá nhiều thời gian do các hoạt động dựng chùa, tô tượng, đúc chuông, tế lễ cầu mưa, làm chay, cầu phúc thọ cho nhà vua, xin bằng sắc tứ, Tăng cang. Lúc này, Phật giáo cũng chưa xây dựng được một tổ chức thống nhất như kiểu giáo hội thời Trần nên sự tu tập, hành đạo của tăng sĩ cũng như hoạt động Phật sự của chùa đều mang tính rời rạc, cục bộ địa phương, không theo một đường hướng chung nào. Giáo dục Phật giáo thời kì này vẫn theo lối truyền thống một thầy, một trò chứ chưa có trường lớp tập trung đào tạo tăng sĩ, nghiên cứu kinh điển một cách quy củ như giai đoạn sau. Về phía Nhà nước, mà đứng đầu là vua Minh Mạng, tuy mến mộ Phật giáo, nhưng ông là một đại danh nho, vẫn lấy Nho giáo làm tư tưởng chính thống của triều đại mình nên sự quan tâm của ông đối với Phật giáo cũng chỉ dừng lại ở mức độ phục vụ cho công cuộc trị nước. Sự phát triển suốt một thời gian dài của Nho giáo cùng với nền giáo dục Nho học cũng đã tác động ít nhiều đến tư tưởng, trước tác của các bậc xuất gia bởi lẽ trước khi trở thành đệ tử của Đức Như Lai thì họ cũng là học trò của Khổng Mạnh. Do vậy, từ sau thế kỉ XV, xu hướng giáo điều và bám dựa vào chữ nghĩa trong tu học của Phật giáo ngày càng mạnh, làm cho nó bị xơ cứng và suy nhược, thiếu sinh khí chứ không còn phóng khoáng, sáng tạo như thời Lý Trần. Ngoài ra, trong những năm chiến tranh, những hung đồ trong bước đường cùng cũng đã tìm đến cửa chùa trốn trách sự truy đuổi của quan binh, hay dân chúng ít học cũng đến ở chùa để qua cơn khốn khó hay tránh đi lính. Vì vậy, vua Gia Long, khi ban hành Hoàng Việt luật lệ đã có những điều khoản quy định cụ thể về lối sống, đạo hạnh của tăng sĩ cũng như có nhiều quy định chặt chẽ để quản lý đội ngũ này. Trong các lần triều Minh Mạng tổ chức sát hạch tăng sĩ, vẫn có không ít 119

122 tăng sĩ không qua được cuộc sát hạch của bộ Lễ, buộc phải hoàn tục. Chẳng hạn, như trong lần sát hạch năm 1830, trong 53 người tham dự, có 12 người được xếp hạng xảo thông, 38 người vào hạng hơi thông và có 3 người không thông [84:361]. Với những bộ phận tăng sĩ không thực tu, thực học này chẳng những không giúp gì cho đạo pháp mà còn làm cho học lý bị méo mó, giáo điều, kỉ cương bị xem nhẹ, từ đó góp phần làm cho Phật giáo mục ruỗng từ bên trong Vai trò Phật giáo thời Minh Mạng ( ) Phật giáo thời Minh Mạng góp phần thu phục nhân tâm, hòa dịu mâu thuẫn xã hội, củng cố vương quyền, ổn định đất nước Minh Mạng tiếp nhận ngôi vua trong bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam đang lâm vào tình trạng khủng hoảng, niềm tin của nhân dân vào giai cấp phong kiến thống trị bị suy giảm nghiêm trọng. Nhà nước trung ương tập quyền nặng tính chuyên chế, cực đoan do chính vua Minh Mạng thiết kế trên nền tảng của tư tưởng Nho giáo chẳng những không giải quyết được tình trạng rối ren trên mà còn làm cho căng thẳng xã hội ngày thêm trầm trọng hơn. Trước những khó khăn đó, vua Minh Mạng cầu viện đến trời, đến các lực lượng siêu nhiên và tất nhiên là không loại trừ tôn giáo. Phật giáo, một tôn giáo đậm chất men yên ủi, phủ dụ đã trở thành sự lựa chọn tối ưu giúp vua Minh Mạng điều hòa, cân bằng các mối quan hệ, giảm những bức xức trong nhân dân. Đối với dân tộc Việt Nam, Phật giáo đã bám sâu gốc rễ vào nhiều lĩnh vực đời sống xã hội, là nhu cầu tâm linh của phần đông người dân Việt. Vì vậy, quan tâm Phật giáo cũng chính là thể hiện sự quan tâm của triều đình đến đời sống tinh thần, nhu cầu tâm linh của dân chúng, là một việc làm hợp lòng dân, nhờ vậy mà triều đình sẽ đến được gần dân hơn, xây dựng được niềm tin với nhân dân. Vua Minh Mạng đã rất khôn khéo thực hiện điều này qua việc trùng hưng hàng loạt chùa chiền, nhiệt tình tu tạo pháp tượng, pháp khí nhà Phật, hậu đãi chư tăng, tổ chức lễ Phật linh đình. Trong các hoạt động ngoại hộ của vua Minh Mạng đối với Phật giáo, đáng chú ý nhất là Lễ Trai đàn chẩn tế. Ông là người tổ chức nghi lễ này nhiều nhất và quy mô nhất trong số các vua triều Nguyễn. Sự quan tâm đặc biệt của ông đối với nghi lễ thuần túy của Phật giáo này chắc chắn không phải xuất phát từ sự tin tưởng vào 120

123 quyền năng của nó mà thực chất đây chỉ là phương tiện để ông thu phục nhân tâm, giải tỏa bức xúc, mâu thuẫn của xã hội. Điều này đã được phản ảnh qua khẳng định của vua Minh Mạng: Phật giáo tuy huyền vi, chưa chắc đã hiển ứng rõ rệt, nhưng lòng ta nhớ nghĩ đến tướng sĩ, không lúc nào quên. Việc lập đàn chay này cũng là một cách ngụ ý thương xót, chứ chẳng phải dốc lòng mê tín đạo Phật đâu [129:706]. Như vậy, thông qua Lễ Trai đàn, nhà vua đã bày tỏ được sự thương xót, biết ơn đối với các quan quân đã hi sinh, xoa dịu nỗi đau, sự day dứt của những người đang sống, phần nào làm yên lòng gia quyến của những binh sĩ đã hi sinh; từ đó, gây dựng lòng trung thành của những người đang phò vua giúp nước, giảm bởi những hận thù, oán thán và tư tưởng chống đối trong dân chúng. Triết lý của đạo Phật chủ trương bất bạo động đề cao lòng từ bi, khoan dung, giải thích mọi việc dựa vào thuyết luân hồi, nghiệp báo, nhân quả, đưa ra qui luật ở hiền gặp lành, gieo nhân nào gặt quả ấy. Những điều này đã gieo vào trong tâm tưởng của con người về sự nhẫn nhịn, cam chịu, khuyên con người chấp nhận hiện tại khổ đau vì đó là quả của tiền kiếp và nó cũng hứa hẹn về một kiếp sau tốt đẹp hơn. Do đó, Phật giáo cũng sẽ làm hạn chế tinh thần phản kháng, đấu tranh của quần chúng nhân dân, giảm bớt những xung đột xã hội. Như vậy, xuất phát từ những khó khăn của triều đại, từ việc nhận thức được những giá trị tích cực của Phật giáo, vua Minh Mạng đã phải cần đến sự viện trợ của tôn giáo này trong công cuộc trị nước. Và chắc chắn với sức ảnh hưởng của mình cùng với tinh thần bất bạo động, từ bi, khoan dung của giáo lý Phật giáo đã góp phần không nhỏ giúp chính quyền phong kiến thu phục nhân tâm, củng cố vương quyền, ổn định đất nước Phật giáo thời Minh Mạng góp phần bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp và thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của dân chúng Triết học Phật giáo cao siêu, thâm ý nhưng cũng rất linh hoạt mềm dẻo nên nó dễ dàng thâm nhập vào đời sống, hoà quyện vào các tín ngưỡng dân gian, lưu chuyển như một mạch ngầm trong đời sống tinh thần của quần chúng nhân dân. Giáo lý nhà Phật dưới con mắt của những người bình dân đã hoá thành phương châm sống và dần qua thời gian nó đã trở thành triết lý dân gian. Những quan niệm 121

124 có tính nhân quả, tuần hoàn trồng dưa hái dưa, trồng đậu hái đậu, ở hiền gặp lành, ác giả ác báo, thiện giả thiện báo thấm vào lòng người như một quy phạm đạo đức. Đạo Phật không chỉ như tấm gương mà khi người ta soi vào sẽ thấy được những điều thanh cao, từ đó gạt bỏ những điều xấu xa trong cuộc sống để sống thanh thản hơn, cao đẹp hơn mà nó còn như là liều thuốc hành vi giúp con người tìm đến cái thiện. Nó vừa thử thách, vừa đưa con người tiếp cận với niềm an lạc ngay trong cuộc sống thế gian này. Chính vì lẽ đó, Phật giáo thời Minh Mạng tiếp tục thể hiện được vai trò lan toả những ảnh hưởng tốt đẹp của nó trong đời sống tinh thần của dân tộc. Qua đó, những tư tưởng, đạo lý căn bản của Phật giáo như luật nhân quả, giáo lý từ bi, tinh thần hiếu hoà, hiếu sinh, hiếu hạnh của đạo Phật đã khơi dậy những phẩm chất tốt đẹp đầy vị tha, trong sáng và hướng thiện trong lối sống, tính cách của không chỉ dân chúng mà cả tầng lớp vua quan lúc bấy giờ. Lòng nhân thấm đượm tinh thần từ bi, bác ái của đạo Phật đã khiến những người dân quê không chỉ đối xử hiền lương với người đang sống mà còn xót thương cho cả những oan hồn uổng tử nên mới có chuyện như văn bia Kí tự điền bi kí tạo lập năm 1837 ở chùa Hòa Mã (Hà Nội,) phản ảnh: thương xót cho những hài cốt vô chủ, những âm hồn vất vưởng, dân thôn cùng góp của mua quan quách đưa đi chôn cất họ và đặt ruộng nghĩa điền giao cho chùa Hòa Mã cầy cấy, lấy hoa lợi cúng lễ cho các vong hồn [182:107]. Trong hàng ngũ quan lại lúc bấy giờ cũng không thiếu những người có tấm lòng như thế. Quan đại thần Đặng Văn Hòa là một ví dụ. Ông từng là Tổng trấn Bắc thành, sau khi vua Minh Mạng bãi bỏ chức Tổng trấn thì ông được cử làm Tổng đốc Hà Nội-Ninh Bình trong thời gian từ 1835 đến 1839 và từ 1846 đến Trong thời gian này, ông đã để lại cho đất Bắc nhiều công trình có giá trị, trong đó công trình thể hiện đạo tâm quảng đại của ông là việc lập nghĩa trủng rộng 15 mẫu ta ở vùng trại Nam Đồng và Thịnh Quang thuộc huyện Vĩnh Thuận ngoại thành Hà Nội. Nguyên nơi đây là mồ hoang quân nhà Thanh tử trận khi vua Quang Trung tiến ra Bắc hồi Nhân một dịp tuần tra đến đây, Tổng đốc Đặng Văn Hòa thấy động lòng, đã đích thân chỉ huy quân lính thu nhặt hài cốt rải rác trong bùn đất và ngòi lạch bên đường đem chôn cất tử tế; sau đó, xin trích ra 15 mẫu đất 122

125 miễn thuế để nhân dân quanh vùng làm nơi chôn cất. Về sau, những vị quan tiếp nhận trọng trách của Đặng công đã nối tiếp công việc này, xây quanh đó một ngôi chùa gọi là chùa Đồng Quang. Việc này có ghi trong bài ký bia chùa Đồng Quang. Ngoài ra, trong khoảng các năm , khi làm Tổng đốc Định Yên (Nam Định, Hưng Yên), ông cũng cho lập ở ngoại thành Nam Định một nghĩa trủng, bên cạnh nghĩa trủng cho xây chùa Hàn Lâm [156:18]. Triều Minh Mạng cũng như nhiều triều đại phong kiến khác ở Việt Nam chủ trương lấy Nho giáo làm nền tảng tinh thần của xã hội. Nhưng đến lúc này, các học thuyết tam cương, ngũ thường, ngũ luân đề cao trật tự, chú trọng lễ giáo với những khuôn vàng thước ngọc của Nho giáo đã trở nên xơ cứng, lỗi thời khiến cho đời sống nhân dân trở nên hết sức bức bối, gò bó. Trong khi đó, Phật giáo với thuyết nhân quả, họa phúc, vô thường lại giúp nhân dân tìm được sự che chở đồng cảm trong cảnh đời còn nhiều gian khó, khổ đau, giúp họ có được niềm tin ở tương lai tốt lành, có thêm sức mạnh tinh thần trong cuộc mưu sinh. Vì vậy, dù lúc này đã có nhiều thiết chế tín ngưỡng để người dân gửi gắm niềm tin, để cầu nguyện thì ngôi chùa vẫn là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của họ Phật giáo thời Minh Mạng đã kiến tạo nên các giá trị văn hóa vật thể đặc sắc, góp phần phát triển nền văn hóa, nghệ thuật đương thời Không chỉ mang đến những giá trị tinh thần thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng của đông đảo tín đồ Phật tử, giúp vua an dân, trị nước mà Phật giáo thời Minh Mạng còn tạo nên những sản phẩm văn hóa vật chất mang nhiều giá trị. Trong đó, ngôi chùa được xem là nơi bắt nguồn, cũng là nơi hội tụ những giá trị đặc trưng nhất. Dưới thời Minh Mạng, nhiều ngôi cổ tự đã được cả Nhà nước và dân chúng hợp sức trùng hưng, trở nên quy mô và khang trang hơn; một số chùa được dựng mới không chỉ đẹp về cảnh quan mà còn mang đầy tính thẩm mỹ trong kiến trúc xây dựng, trở thành những đại danh lam thắng cảnh nổi tiếng cả nước. Tiêu biểu như: chùa Hoằng Phúc (Quảng Bình), chùa Long Phước (Quảng Trị), chùa Giác Hoàng (Huế), chùa Thánh Duyên (Huế), chùa Linh Ứng (Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng), Vĩnh An (Quảng Nam), chùa Bát Nhã (Phú Yên) chùa Khải Tường (Gia 123

126 Định), nhưng có lẽ đẹp và mang nhiều ý nghĩa nghệ thuật nhất phải kể đến chùa Thánh Duyên (Huế). Chùa Thánh Duyên toạ lạc ở núi Thuý Vân, nay thuộc làng Hiền An, xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế. Theo sử sách, trước kia núi Thúy Vân gọi là núi Mỹ Am, trên núi có chùa Thánh Duyên. Người ta không rõ chùa xây dựng từ bao giờ, chỉ biết từ mùa xuân năm Nhâm Thân (1692), chúa Nguyễn Phúc Chu đã cho tu sửa nhưng sau đó lại bị phá hủy gần hết dưới thời Tây Sơn. Năm 1825, trong một lần ngự giá đến cửa biển Tư Hiền, vua Minh Mạng đã đổi tên núi Mỹ Am thành núi Thúy Hoa 38 và cho trùng tu chùa. Đến năm 1836, nhà vua lại quyết định cho đại trùng kiến toàn bộ chùa Thánh Duyên. Sử triều Nguyễn đã chép về sự việc này như sau: Nay (năm Minh Mạng thứ 17) chuẩn cho dựng lên ở núi Thúy Vân: một chùa, một gác, một tháp, chùa gọi là Thánh Duyên, gác gọi là Đại Từ, tháp gọi là tháp Điều Ngự Tuân phụng lời dụ, dựng một chùa Thánh Duyên, 3 gian 2 chái, một tòa gác Đại từ, tầng trên 3 gian, tầng dưới 3 gian 2 chái và một tháp Điều Ngự 3 tầng tất cả cao 3 trượng thước 9 tấc. Năm thứ 18, chuẩn y lời tâu, cho dựng tăng xá ở bên tả chùa Thánh Duyên, một tòa 3 gian 2 chái, để làm chỗ sư chùa ấy trụ trì và 2 sở nhà bếp đều 1 gian [87:73]. Khảo sát chùa Thánh Duyên hiện nay, chúng tôi nhận thấy phần lớn những công trình được đề cập trong đoạn tư liệu trên vẫn còn hiện diện cho đến ngày nay với nhiều dấu ấn kiến trúc đặc sắc. Chùa Thánh Duyên mang đậm nét phong cách kiến trúc triều Nguyễn theo kết cấu trùng thiềm điệp ốc với nhiều lớp lang mềm mại, thanh tao. Thêm vào đó, có đầm Cầu Hai làm tiền án, núi Thúy Vân làm hậu chẩm làm cho ngôi chùa có địa thế tọa sơn hướng thủy vô cùng đẹp mà ít nơi nào có được. Dọc theo con đường ẩn mình dưới những gốc thông cổ thụ, từ chân núi đến đỉnh núi, người thưởng ngoạn có thể cảm nhận những bức tranh sơn thủy hữu tình và thường xuyên biến đổi khi phóng tầm mắt từ những cao độ khác nhau của chùa Thánh Duyên Gác Đại Từ - Tháp Điều Ngự. Sự kết hợp hài hòa giữa các 38 Núi Thúy Hoa: năm 1841, vua Thiệu Trị cho đổi thành núi Thúy Vân vì kỵ húy thân mẫu nhà vua là bà Hồ Thị Hoa 124

127 khối kiến trúc với mênh mông của mây trời nước biếc, cỏ cây hoa lá khiến bất cứ ai đến với chùa cũng có thể cảm nhận cái tĩnh lặng, u nhàn của chốn thiền môn, sự quyện hòa nhuần nhị giữa thiên nhiên và con người. Chính vẻ đẹp trong cảnh quan, kiến trúc của quốc tự Thánh Duyên đã tạo nên cảm hứng thi ca cho không ít du khách khi đến viếng chùa. Ngôi cổ tự này cũng vinh dự được vua Thiệu Trị xếp vào hàng danh thắng thứ 9 của đất kinh đô. Khi nói đến các giá trị văn hóa Phật giáo thời Minh Mạng sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc đến chuông chùa. Không chỉ là pháp khí quan trọng của Phật giáo mà bằng bàn tay tài hoa của người thợ, chuông chùa còn là tác phẩm nghệ thuật mang chở nhiều giá trị. Về kích thước, chuông chùa thời Minh Mạng có chiều cao trung bình đều trên dưới 1m, riêng chuông Phổ Quang (Nam Định, đúc năm 1831) có kích thước đến 1m67. Đây cũng là kích thước phổ biến của chuông thời Gia Long, Thiệu Trị và Tự Đức. Nhưng nếu so với chuông của các giai đoạn sau thì chuông thời Minh Mạng lại lớn hơn hẳn, chẳng hạn: chuông Thành Thái và Duy Tân có tỉ lệ chiều cao trung bình chỉ 0,8m, chuông Khải Định và Bảo Đại có chiều cao trung bình 0,7m. Về kiểu dáng và trang trí, bên cạnh một số chuông mang kiểu dáng và hoa văn trang trí thời Lê và Tây Sơn 39, thì phần lớn chuông thời Minh Mạng đã định hình được phong cách riêng, và trở thành khuôn mẫu chung cho chuông đồng cả thời Nguyễn. Đó là chuông thường có thân hình trụ, cao, thành đứng, vai gần vuông, miệng loe rộng, không trang trí, dật hai cấp. [55:54]. Tiêu biểu như chuông các chùa Phổ Quang (1831), Dư Duệ (1838), Long Nhiên (1829), Na Lai (1840), Viên Quang (1822) 40, trong đó lớn nhất và đẹp nhất phải kể đến chuông chùa Phổ Quang. Chuông chùa Phổ Quang thuộc xã Đặng Xá, huyện Thượng Nguyên, tỉnh Nam Định, có chiều cao toàn bộ 1,67m, chiều cao quai 46 cm, đường kính miệng 58,1cm, chu vi của đai 220cm. Chuông có màu xám, hình trụ, vai gần vuông đỉnh bằng. Quai chuông là hình hai con Bồ Lao đấu lưng nhau, đỉnh quai là đuôi Bồ Lao 39 Chuông chùa Bồng Lai ở Hà Tĩnh đúc 1820, chuông chùa Linh Tiên ở Quảng Bình đúc năm Viên Quang tự chung (1822), Xã Năng Lữ, huyện Mỹ Lộc, phủ Thiên Trường, Nam Định; 2-Dư Duệ tự chung (1840), Thôn Điện Tiền, xã Đề Cầu, huyện Siêu Loại, phủ Thuận An, xứ Bắc Ninh; 3- Na Lai tự chung (1840), Thôn Liên Cúc, xã Hưng Lục, huyện An Lạc, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Sơn Tây (cũ). 125

128 xoắn thành 5 dải tua, lộ hai chân 4 móng và những dải mây. Hai đầu Bồ Lao đối xứng nhau, mũi cao, miệng ngậm ngọc, râu uốn, ria chạy dọc hai chân khuỳnh dính vào đỉnh chuông, mắt lồi, mày 3 chẻ, tai thỏ, sừng chạc hươu, bờm mây lửa uốn, vây nhọn sắc chạy dọc sống lưng, vẩy hình long công, giữa hai chân có hình âm dương viền ngoài, có hào quang mây lửa ở gần đỉnh chuông, chân có 5 móng. Cũng như những chuông khác, thân chuông được chia làm 8 ô, 4 trên và 4 dưới. 4 chữ đại tự (Phổ - Quang tự - chung) được đúc nổi theo kiểu chữ chân, trong ô lá đề có ba đường viền nổi trên 4 ô thân trên, hai góc trên trang trí cành lá dương xỉ, hai góc dưới là hồi văn thước thợ. Chữ khắc trong 4 mặt.thân dưới 4 ô chữ nhật nằm ngang, đức nổi tứ linh và vân mây. Bốn núm gõ tròn dẹt, viền ngoài có 27 hạt tròn kiểu nhũ đinh trên viền đai nổi ở giữa, hai bên có hai băng hoa chanh. Giáp gờ miệng có băng hồi văn chữ T ngược nhau, miệng đứng, dầy, có hai cấp, viền ngoài miệng đúc nổi nền gấm chữ vạn [55:29]. Xét về mặt nghệ thuật, chuông chùa Phổ Quang thực sự xứng đáng là một tác phẩm điêu khắc đặc sắc, phản ảnh rõ nét phong cách nghệ thuật không chỉ của riêng thời Minh Mạng mà cả thời Nguyễn nói chung. Không chỉ có giá trị về mặt nghệ thuật, bài minh văn trên các chuông chùa còn hàm chứa nhiều ý nghĩa về lịch sử và văn hóa dân tộc. Trong hầu hết các bài minh văn chuông chùa thời Minh Mạng, chúng ta đều thấy có đoạn bàn luận về tiếng chuông, về tác dụng của chuông chùa, qua đó phản ảnh khá rõ ràng triết lý Phật giáo của dân gian cũng như đời sống tư tưởng văn hóa đương thời. Minh văn chuông chùa Sùng Nghiêm (1837) cho biết: Tiếng chuông là một âm trong âm nhạc, là hiệu lệnh của nhà chùa. Người nghe tiếng chuông có thể giác ngộ lòng trần, xé mở màn mê. Vì vậy, ở nước ta, qua từng triều đại, không nơi nào không có chùa, không chùa nào không có chuông [180:80]. Đồng thời, bài minh văn cũng phản ảnh một triết lý Phật giáo khá giản đơn và một quan điểm sống đầy hướng thiện Tôi thấy rằng: Đạo Phật rộng lớn, cảm hóa lòng người, cả thôn đồng tình, lòng tốt rộng mở Tôi nói: Quý ấp đồng lòng làm việc thiện, làm việc thiện trời cho hưởng phúc, làm việc thiện được hưởng phúc lộc, nhiều người làm việc thiện thì phúc lộc càng nhiều [180:80]. Minh văn chuông chùa Yên Khánh (1835) cũng có cùng tư tưởng đó: Nghe tiếng chuông chùa/lòng người giác ngộ/làm nhiều việc 126

129 thiện/hưởng nhiều phúc lành [180:158]. Minh văn chuông chùa Linh Tiên (1822) lại chất chứa một ước vọng thật lớn lao, thể hiện sự gắn bó chặt chẽ giữa vương quyền và thần quyền: Ngôi vua bền vững, ngày Phật dài lâu! Chín đỉnh sáng ngời, nơi nơi trở thành an lạc; Muôn dân yên ổn, ngày ngày hiểu đạo thêm sâu. Dân lành càng thọ càng an; Thí chủ được hưng được thịnh. Tăng ni thấm sâu đức Phật; Muôn dân vui hưởng phúc lành [55:73]. Những biến cố lịch sử đã xảy ra trong các thế kỉ XVI-XVIII và dư âm của nó trong tâm tưởng của dân lành cũng được phản ảnh sinh động qua các bài minh văn trên chuông chùa thời kì này. Minh văn chuông chùa Thanh Am (1836) cho biết: Chùa Thanh Am ở thôn Tiền, xã Hư tả xưa có chuông to. Trải mấy ngàn năm, ngày ngày đêm đêm, tiếng chuông âm vang, thức tỉnh nỗi lo trần thế. Bỗng nhiên gặp cảnh chiến tranh, giặc dã xâm lược, chuông bị dùng để đúc tiền [180:45]. Minh chuông chùa Sơn Thủy (1828): Vào triều Lê, nhân vì chiến tranh, chuông cũ bị mất [180:45]. Minh văn Trù Thủ tự chung 41 : «Thôn Thượng có hai chùa, một là Thiệu Long tự, một chùa là Trù Thủ tự, mỗi chùa đều có chuông. Nhưng vào năm Bính Ngọ có biến cố của Tây Sơn nên hai quả chuông đều bị thất tán. Trải đến nay đã hơn 30 năm, dân thôn cùng nhau đóng góp để đúc lại quả chuông mới». Minh văn chuông chùa Sùng Ân (1821): «Chùa Sùng Ân ta từ xưa vốn đã có chuông, gặp thời biến loạn, bọn vô đạo đã lấy đi mất» [180:104]. Như vậy, qua những minh văn chuông chùa này đã phản ảnh một thực tế lịch sử là nhiều chùa trước đây đã có chuông nhưng từ sau thời Lê bị mất do chiến tranh loạn lạc và lệnh tịch thu đồ đồng để đúc tiền của nhà Tây Sơn, đến thời Minh Mạng thì chùa mới có điều kiện để đúc lại chuông mới. Chuông vật linh thiêng của nhà chùa còn bị chính quyền tịch thu, bị kẻ gian lấy trộm thì chắc chắn tình hình Phật giáo dưới thời Tây Sơn cũng không 41 Trên chuông chùa La Vân, xã Quỳnh Hồng, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, địa danh ghi trên văn bản là thôn Thượng, xã La Cẩm, huyện Quỳnh Côi, phủ Thái Bình, N043138, chuông đúc năm Minh Mệnh thứ 2 (1821). 127

130 mấy sáng sủa, vị thế của Phật giáo đối với giai cấp cầm quyền đã suy giảm rất nhiều. Ngược lại, nó cũng cho thấy một sự phục hưng của Phật giáo thời Minh Mạng. Minh văn chuông chùa thời Minh Mạng còn là những tác phẩm văn học dân gian đầy mỹ cảm. Giá trị văn học trên các bài minh văn tập trung ở những đoạn tả cảnh, những vần thơ. Từ các thể thơ 5 chữ hoặc 8 chữ đầy ý hàm súc đã gợi ra một khung cảnh quê hương tươi đẹp và thật yên bình. Đoạn mở đầu của bài minh trên chuông chùa Bồng Lai (1820) đã khắc họa cảnh quan một vùng quê huyện Nghi Xuân phủ Đức Quang, nơi có núi Hồng Lĩnh, tọa lạc ngôi chùa Bồng Lai: Núi Hồng Lĩnh chót vót, Sông Lam giang rộng dài, Giữa sông cồn cát nổi, Có tháp cổ Bồng Lai. Cảnh quan nhiều ngoạn mục, Đã trải nhiều đổi thay! Chuông chùa phải đúc lại, Để hưởng phúc lâu dài! [55:88]. Lời ký trong bài minh văn chuông chùa Viên Quang (1822) cũng mô tả cảnh quan xung quanh chùa như một bức tranh hùng vĩ: "Nay phía trước thôn ta đã có ngôi chùa thấp thoáng trên núi gọi là chùa Viên Quang, địa hình ở đó như có hổ chầu rồng lượn, cảnh vật ở đó có nhiều tre non sông xanh, dẫu chưa đủ năm âm thanh so với chuông ở Hạ Đình, nhưng cũng cần một quả để khác biệt ở vùng Thục Cảnh..." [55:88]. Giống như chuông chùa, tượng thờ trong Phật giáo cũng rất giàu tính nghệ thuật. Dưới thời Minh Mạng, tượng Phật được tu tạo khá nhiều và đã định hình được phong cách riêng, góp phần tạo nên sự đa dạng cho nghệ thuật tạc tượng của dân tộc. Nếu so sánh với dòng tượng Phật giáo ở Việt Nam trong các thời kì trước và sau nhà Nguyễn thì tượng Phật thời Minh Mạng đã có một sự thống nhất về mặt hình thể, khuôn mặt và cách xử lý tượng đa chiều: tượng tròn chứ không phẳng dẹt, mặt bầu, thân hình thấp lùn, tay chân mũm mĩm, các hình thức trang trí trên tượng cũng giảm bớt nhiều, dáng vẻ gần gũi, thuần phác, hồn nhiên đến ngô nghê. Chúng 128

131 ta dễ dàng cảm nhận được điều này qua các pho tượng được đúc vào năm Minh Mạng thứ 17 (1836) tại chùa Thánh Duyên (Huế). Ngay cả các tượng La Hán ở đây cũng có dáng ngồi rất thỏa mái, nét mặt hồn nhiên vô tư chứ không đăm chiêu, khắc khổ như thường thấy. Nói đến tượng Phật thời Minh Mạng, không thể không nhắc đến pho tượng Phật Thích Ca ở chùa Khải Tường (Gia Định) 42. Đây là pho tượng được làm bằng gỗ mít nguyên khối, do chính vua Minh Mạng cho chế tác để cúng dường cho chùa Khải Tường nhân dịp khánh thành. Pho tượng cao gần 2m, được sơn son thếp vàng độc đáo, hai tay tượng xếp theo tư thế Ấn Tối thượng Bồ Đề và trên ngực có chạm hình chữ Vạn, khuông mặt bầu bĩnh. Đây là pho tượng Phật lớn nhất ở miền Nam đương thời, nên dân gian còn gọi chùa Khải Tường là chùa Phật lớn hay chùa ông Phúc. Trong những ngôi chùa thời Minh Mạng còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa vật thể khác kết tinh trong các tháp mộ, bia đá, khánh đá, câu đối, hoành phi, biển gỗ Đây thực sự là những viên ngọc vô giá không chỉ góp phần đưa đến sự phát triển rực rỡ cho nền văn hóa nghệ thuật thời Minh Mạng mà còn điểm tô thêm cho bản sắc văn hóa Việt Nam. * Tiểu kết chương 4 Phật giáo đã có hàng ngàn năm lịch sử trên đất nước ta, gắn bó với dân tộc Việt trong mỗi bước thịnh suy. Trong quá trình đó, Phật giáo Việt Nam đã định hình nên những đặc điểm, sắc thái mang hồn sắc của dân tộc Việt, trong đó đậm nét nhất là tính dân gian, tính dung hợp giữa Phật giáo với các tín ngưỡng dân gian và tôn giáo truyền thống. Những đặc điểm đó hiện diện trong hầu khắp các giai đoạn phát triển của Phật giáo Việt Nam, Phật giáo thời Minh Mạng cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên, Phật giáo giai đoạn này còn có những đặc điểm riêng mang đặc trưng của thời đại như chịu nhiều tác động của yếu tố cung đình nhưng vẫn mang đậm tính dân gian, sự mở rộng của hoạt động hoằng pháp và sự giao lưu rộng rãi giữa Phật giáo các vùng miền, phát triển trên phương diện vật chất nhưng lại chững lại về phương diện học lý. 42 Hiện nay, pho tượng này được tôn trí tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh. 129

132 Trong bối cảnh đất nước nhiều rối ren, lòng dân ly tán, tinh thần chống đối triều đình của dân chúng không ngừng gia tăng, Phật giáo đã góp phần giúp chính quyền phong kiến thu phục nhân tâm, hòa dịu mâu thuẫn xã hội, củng cố vương quyền, ổn định đất nước. Lúc này, Phật giáo vẫn là nhu cầu tâm linh của đa số người Việt, cho nên sự phát triển của Phật giáo đã góp phần đem lại sự phong phú cho đời sống tinh thần của dân chúng lúc bấy giờ cũng như góp phần bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp trong lối sống, tính cách của người dân Việt, đồng thời, Phật giáo giai đoạn này cũng đã tạo nên nhiều giá trị văn hóa vật thể đặc sắc, góp phần phát triển nền văn hóa, nghệ thuật đương thời. 130

133 KẾT LUẬN 1. Dưới thời Minh Mạng, bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương từng bước được hoàn thiện, quyền lực ngày càng tập trung trong tay vua; kinh tế, văn hóa, giáo dục có những bước phát triển; lãnh thổ quốc gia được hoàn toàn thống nhất từ Bắc chí Nam. Tuy nhiên, lúc này đất nước lại phải đối mặt với nguy cơ bị xâm lược bởi các nước thực dân phương Tây; tình hình xã hội vẫn hết sức bất ổn với nhiều cuộc nổi dậy chống đối triều đình của nông dân và các dân tộc thiểu số. Trong bối cảnh đó, đối với tôn giáo, vua Minh Mạng tiếp tục củng cố địa vị độc tôn của Nho giáo, ngăn cấm Công giáo, nhưng lại tạo điều kiện cho Phật giáo phát triển trong sự kiểm soát của Nhà nước. Trong khi nâng đỡ Phật giáo, vua Minh Mạng quan tâm phát triển cơ sở thờ tự, hậu đãi các ngôi Quốc tự, coi trọng nghi lễ, chú ý quản lý, nâng cao chất lượng đội ngũ sư tăng, nhưng lại bỏ ngỏ vấn đề tư tưởng, học lý, kinh điển. Dù được ưu ái, nhưng Phật giáo giai đoạn này không thể có được vị trí đỉnh cao như thời Lý Trần mà chỉ có thể đứng sau Nho giáo, hỗ trợ Nho giáo trong việc củng cố vương quyền, trị vì đất nước. 2. Sau nhiều thế kỉ sa sút do tình trạng chiến tranh, chia cắt của đất nước, có thể nói đến thời Minh Mạng, Phật giáo đã được chấn hưng với sự ra đời của hàng loạt ngôi đại tự, chùa chiền cùng nhiều pháp tượng, pháp khí được mọi tầng lớp xã hội nhiệt tâm trùng tu, tôn tạo, các sinh hoạt Phật giáo được tổ chức thường xuyên, tăng sĩ được triều đình trọng vọng ban chức tước cùng nhiều hậu đãi, kinh điển được sưu tầm, khắc in với số lượng lớn. Tuy nhiên, trong sự phát triển ấy vẫn tiềm ẩn những yếu tố bất ổn khi mà sự phát triển của đời sống vật chất lại không cùng chiều với sự phát triển về tinh thần, về tư tưởng, học lý; diện mạo khởi sắc lại được tạo dựng không phải chủ yếu từ nội lực của chính Phật giáo mà phần nhiều do sự trợ lực, ngoại hộ của triều đình. Sự phát triển thiếu cân bằng cùng những tác động từ thái độ, ứng xử của triều đại, và bối cảnh lịch sử đã hình thành ở Phật giáo thời Minh Mạng những đặc điểm riêng biệt bên cạnh những đặc điểm chung, phổ quát của Phật giáo Việt Nam. Đó là sự đậm nét của tính dân gian dù chịu nhiều tác động của yếu tố cung đình; sự mở rộng hoạt động hoằng pháp, sự thuận lợi trong 131

134 giao lưu, hội nhập giữa Phật giáo các vùng miền trong phạm vi cả nước; sự phát triển trên phương diện vật chất nhưng lại chững lại về học lý. 3. Dẫu có những khác biệt nhưng Phật giáo thời Minh Mạng tiếp tục kế thừa và thể hiện được vai trò của mình trong đời sống chính trị, văn hóa đất nước thế kỉ XIX, trở thành yếu tố quan trọng giúp triều đình thu phục nhân tâm, hòa dịu mâu thuẫn xã hội, củng cố vương quyền, ổn định đất nước, góp phần bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp, thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của dân chúng và nhất là đã kiến tạo nên các giá trị văn hóa vật thể đặc sắc, góp phần phát triển nền văn hóa, nghệ thuật đương thời 4. Nghiên cứu Phật giáo Việt Nam thời Minh Mạng với tất cả những điểm tích cực và hạn chế của nó đã giúp chúng tôi đúc rút được một số bài học kinh nghiệm có thể vận dụng cho thực tiễn đời sống và quản lý tôn giáo hiện nay, đó là: Thứ nhất: tăng cường quản lý Nhà nước trong hoạt động và tổ chức của Phật giáo Dưới triều Minh Mạng, Nhà nước vừa quan tâm, tạo nhiều điều kiện cho Phật giáo phát triển nhưng đồng thời tăng cường quản lý, kiểm soát chặt chẽ Phật giáo bằng nhiều phương cách, nhưng chủ yếu vẫn bằng luật pháp. Với chính sách đó, Nhà nước không chỉ đảm bảo nhu cầu tín ngưỡng cho nhân dân, thể hiện sự tôn trọng truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc, huy động Phật giáo phục vụ cho công cuộc trị nước, mà còn làm cho chính bản thân Phật giáo được quy củ, nền nếp hơn sau nhiều năm chiến tranh loạn lạc, tạo môi trường sinh hoạt Phật giáo lành mạnh, từ đó giúp Phật giáo phục hồi và gây dựng được niềm tin, ảnh hưởng mạnh mẽ hơn trong xã hội vốn bị suy giảm nhiều ở các thế kỉ trước. Rõ ràng, việc Nhà nước quản lý Phật giáo là một việc làm hữu ích cho cả bản thân tôn giáo và cả chính quyền. Đây là có thể xem là một bài học kinh nghiệm cần thiết đối với việc quản lý Phật giáo nói chung và tôn giáo nói riêng ở nước ta hiện nay. Từ khi thành lập cho đến nay, Đảng và Nhà nước luôn khẳng định: Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân. Đảng và Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân [37:78]. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi), Điều 24 ghi rõ: Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không 132

135 theo một tôn giáo nào. Các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật [48]. Dựa vào chính sách tự do tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta, một số phần tử phản động đang tìm mọi cách xuyên tạc đường lối chính sách của Đảng, họ muốn mọi hoạt động và tổ chức của Phật giáo nói riêng, tôn giáo nói chung nằm ngoài hệ thống quản lý của Đảng và Nhà nước. Thực chất đây là âm mưu phá hoại sự nghiệp cách mạng nước ta của các thế lực phản động trong và ngoài nước. Bài học từ quá khứ đã cho thấy tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng hoàn toàn không có nghĩa là bỏ trống mặt trận đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng, cũng không có hàm ý khuyến khích, cổ vũ cho tín ngưỡng, tôn giáo bung ra tràn lan. Tăng cường công tác quản lý của Đảng và Nhà nước đối với các hoạt động và tổ chức của Phật giáo nói riêng, tôn giáo nói chung bằng pháp luật và thông qua pháp luật là một yêu cầu bắt buộc. Nó giúp biểu đạt càng chặt chẽ chuẩn xác hơn mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với Phật giáo nói riêng và tôn giáo nói chung. Nhà nước căn cứ vào Luật, Pháp lệnh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức tôn giáo, cơ sở vật chất của tôn giáo, các nghi lễ tôn giáo, cùng các chức sắc và quần chúng tín đồ, phòng ngừa và ngăn chặn kịp thời các phần tử không tuân thủ pháp luật lợi dụng tôn giáo hoạt động quấy rối, phạm tội, ngăn chặn các thế lực thù địch bên ngoài lợi dụng tôn giáo trong chiến lược diễn biến hòa bình. Rõ ràng, điều này không nhằm mục đích hạn chế và xóa bỏ Phật giáo mà thực chất là tạo điều kiện pháp lý cho Phật giáo phát triển đúng hướng, thích ứng với đời sống hiện đại, là cơ sở để tăng cường đoàn kết, xây dựng cuộc sống tốt đời, đẹp đạo, phát huy tính tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của Phật giáo Việt Nam góp phần giữ vững ổn định chính trị xã hội. Bởi vậy, quản lý Phật giáo bằng pháp luật là không trái với chính sách tôn trọng và bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân, là đòi hỏi của việc duy trì ổn định đoàn kết và lợi ích của nhân dân. Cho đến nay, văn bản pháp lý có giá trị điều chỉnh cao nhất về tôn giáo ở nước ta là Pháp lệnh tôn giáo, tín ngưỡng công bố ngày 29/6/2004. Dưới đó là các thông tư do Ban Tôn giáo của Chính phủ ban hành hướng dẫn thi hành chi tiết Nghị định hoặc Hướng dẫn thi hành một số vấn đề cụ thể, hoặc các thông tư liên tịch do Ban Tôn giáo Chính Phủ phối kết hợp với các bộ, ngành chức năng ban hành. Như vậy, 133

136 việc xây dựng và ban hành Bộ luật về Tôn giáo là một nhu cầu cần thiết và cấp bách không chỉ đối với công tác quản lý Phật giáo nói riêng, tôn giáo nói chung của Đảng và Nhà nước hiện nay mà còn đối với sự phát triển của cả bản thân các tôn giáo và việc thực hiện quyền tự do tín ngưỡng của công dân. Thứ hai: cần chú trọng phát triển giáo lý, nâng cao trình độ Phật học cho tăng sĩ và tín đồ Phật giáo Trong xã hội hiện đại, trình độ dân trí đã nâng lên rất nhiều so với trước, kinh sách Phật giáo được biên soạn, in ấn với số lượng lớn, phần lớn kinh tạng bằng chữ Phạn hay chữ Hán đã được dịch sang tiếng Việt và được phổ biến rộng rãi, các Viện, trường đào tạo Phật học được mở rộng khắp các địa phương đã giúp cho tăng ni và cả tín đồ phật tử thuận lợi trong tu học, thậm chí nhiều tăng ni còn được du học ở nhiều nước trên thế giới. Hoạt động hoằng pháp, thuyết giảng cũng được các chùa tổ chức thường xuyên. Tuy nhiên, bên cạnh sự hiểu biết chín chắn của số ít tăng sĩ và quần chúng theo đạo, chúng ta vẫn thấy trình độ Phật học của số đông tín đồ phật tử, thậm chí của đội ngũ tăng sĩ vẫn còn nhiều hạn chế. Ngôi chùa lúc này cũng bị nhuốm màu mê tín dị đoan, hiện tượng buôn thần, bán thánh nơi cửa chùa diễn ra ngày càng phổ biến, những tiêu cực của nền kinh tế thị trường cũng đã tác động không nhỏ đến chốn thiền môn khiến cho đời sống thanh quy của giới tu hành cũng ít nhiều xáo trộn. Từ một cuộc điều tra xã hội học công phu, nghiêm túc, nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn đã nhận xét: nhìn chung, quần chúng theo Đạo Phật, có thể đã quy y hay tu tại gia, sự hiểu biết Đạo Phật còn chưa thấu đáo. Tính thực dụng của những người theo đạo lên chùa biểu hiện khá rõ. Tất cả cầu mong của họ chủ yếu là do trần thế, chứ chưa hẳn đã muốn sau này thành Phật, hay về bên Tây Trúc, kể cả những người tu hành [178: 324]. Còn khá nhiều tín đồ thuần thành thiếu sự hiểu biết về Phật học một số người chủ trì các chùa chưa có những hiểu biết cần thiết về đạo, giảng kinh nhưng chưa thật hiểu kinh [178: 324]. Thực trạng đó càng làm cho bài học từ Phật giáo thời Minh Mạng thêm nhiều ý nghĩa. Để Phật giáo không rơi vào cảnh ngộ như cuối thế kỉ XIX, lúc này không có con đường nào khác là chính tự bản thân Phật giáo, mà đứng đầu là Giáo hội 134

137 Phật giáo Việt Nam phải chú trọng phát triển giáo lý, tăng cường giảng giải, truyền bá kinh sách nhằm nâng cao trình độ Phật học cho tín đồ phật tử và cả quần chúng mến đạo, chấn chỉnh đội ngũ tăng sĩ, tạo điền kiện cho họ học tập và tham cứu kinh điển, hướng sinh hoạt Phật giáo đi vào thực chất, loại bỏ những sinh hoạt đồng bóng, mê tín dị đoan ra khỏi các lễ hội chùa, gây dựng khả năng tự túc theo tinh thần của Bách Trượng thanh quy. Đồng thời, tri thức tôn giáo, trong đó có Phật giáo cũng cần được truyền thụ đến đông đảo quần chúng nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Chúng ta có thể giảng dạy tri thức tôn giáo như một bộ môn trong các ngành, các lớp ở cấp trung học, đại học; cần lưu hành những cuốn sách phổ thông dễ hiểu giới thiệu về các tôn giáo, thái độ của các tôn giáo đối với dân tộc, thái độ của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo. Như vậy, với trình độ hiểu biết về tôn giáo, người dân mới có một thái độ đúng đắn trong cách ứng xử của mình đối với tôn giáo, hiểu đúng được chính sách của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo, tìm thấy ở tôn giáo những điều cần thiết, hướng thiện và cũng xa lánh được những biểu hiện tiêu cực trong đời sống tôn giáo, đặc biệt là những điều mê tín hủ tục, những hiện tượng tôn giáo có tính chất phản văn hoá. Ngược lại, cũng phải trang bị cho các chức sắc, tín đồ tôn giáo những tri thức về lịch sử, văn hoá của Việt Nam, giáo dục cho họ lòng yêu quê hương, đất nước, có một tâm hồn Việt Nam để hướng hoạt động của họ vào phục vụ dân tộc và đạo pháp và cuộc sống tốt đời đẹp đạo. Thứ ba: cần quan tâm giữ gìn, tôn tạo các di sản văn hóa Phật giáo Có thể khẳng định các giá trị di sản Phật giáo Việt Nam phần lớn hội tụ trong ngôi chùa. Đó không đơn thuần chỉ là nơi thờ tự, nơi lễ bái của nhân dân mà nó còn là nơi bảo tồn những giá trị văn hóa, tư tưởng của dân tộc. Trong thời gian gần đây, được sự quan tâm hỗ trợ kinh phí của Đảng và Nhà nước cùng các tổ chức quốc tế, đặc biệt là sự đóng góp to lớn của giới tăng ni phật tử trong cả nước, hàng ngàn ngôi chùa đã được tu sửa, tôn tạo hoặc xây dựng mới khang trang bền vững. Song vì nhiều nguyên nhân khác nhau mà vẫn còn nhiều ngôi chùa còn nằm trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, trong đó có cả những ngôi chùa đã được xếp hạng di tích quốc gia. Trong quá trình trùng tu, nhiều ngôi cổ tự bị bê tông hóa một cách thô 135

138 bạo làm biến dạng bản thân kiến trúc vốn họ, thậm chí nhiều ngôi danh lam còn bị phá bỏ hoàn toàn để xây mới theo kiến trúc hiện đại. Thực tế đó, càng làm cho bài học trân trọng, giữ gìn những ngôi cổ tự của triều Minh Mạng càng thêm nhiều ý nghĩa. Tiếp thu và hiện thực hóa bài học này một cách cẩn trọng và khoa học không chỉ là trách nhiệm của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, của giới tăng sĩ, phật tử mà của cả các cấp chính quyền, các bộ ngành liên quan bởi di sản Phật giáo là một trong những thành tố không thế thiếu của văn hóa dân tộc. Phật giáo thời Minh Mạng nói riêng và Phật giáo Việt Nam nói chung trải qua bao biến đổi thăng trầm của lịch sử đã khẳng định được mình và tạo được chỗ đứng vững chắc trong lòng dân tộc. Phật giáo Vịêt Nam đã xây dựng cho mình truyền thống yêu nước, gắn bó với dân tộc, góp phần không nhỏ làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Ngày nay trong bối cảnh đất nước đang chuyển mình hoà nhập vào trào lưu phát triển thế giới, nước ta cần phải mở cửa để giao lưu với bạn bè quốc tế, tiếp thu và học tập những tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại. Điều này sẽ dẫn đến sự du nhập nhiều luồng văn hoá ngoại lai. Để có thể tiếp thu được những cái tốt, cái tiến bộ, loại trừ cái xấu, cái lạc hậu, hoà nhập nhưng không hoà tan chúng ta cần phải xây dựng một nền văn hoá lành mạnh, hiện đại với những tư tưởng truyền thống tốt đẹp. Những yếu tố tích cực của Phật giáo - một phần tư tưởng của văn hoá Việt sẽ góp phần xây dựng một nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc làm cơ sở cho công cuộc hội nhập và là động lực cho sự nghiệp xây dựng và đổi mới đất nước theo mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. 136

139 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN 1. Nguyễn Duy Phương (2011), Chính sách của vua Minh Mạng đối với Phật giáo ( ), kỷ yếu hội thảo Quốc sư Khuông Việt và Phật giáo Việt Nam đầu kỷ nguyên độc lập, tháng 3/2011, do Học viện Phật giáo Việt Nam và trường Đại học XH & NV Hà Nội tổ chức. 2. Nguyễn Duy Phương (2014), Chính sách của triều Minh Mạng đối với quốc tự ( ), Tạp chí Huế Xưa và Nay, số 123, ISSN Nguyễn Duy Phương (2014), Chính sách đối với Tăng sĩ thời Minh Mạng ( ), Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 11, ISSN Nguyễn Duy Phương (2014), Ruộng chùa trong lịch sử phong kiến Việt Nam (thế kỉ X-XIX), Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 10, tr 57 61, ISSN Nguyễn Duy Phương (2014), Công tác tổ chức, quản lý Quốc tự của triều Minh Mạng ( ), Tạp chí Khoa học xã hội thành phố Hồ Chí Minh, Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ, số 9, tr 67 75, ISSN: Nguyễn Duy Phương (2015), Đặc điểm truyền thừa và danh tăng dưới thời Minh Mạng, Tạp chí Khoa học và giáo dục, trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, số 9, tr 32, ISSN Nguyễn Duy Phương (2015), Triều Minh Mạng với Lễ trai đàn chẩn tế, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 11, tr 33, ISSN

140 TÀI LIỆU THAM KHẢO A. TIẾNG VIỆT [1]. Nguyễn Văn An (2013), Hoàng giáp Nguyễn Đăng Sở và bài kí trên chuông chùa Cổ Am, Thông báo Hán Nôm học 2012, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. [2]. Trần Thị Kim Anh (2004), Bia Hậu ở Việt Nam, Tạp chí Hán Nôm, số 3. [3]. Nguyễn Thế Anh (1970), Kinh tế xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn, Nxb Lửa thiêng, Sài Gòn. [4]. Thích Hải Ấn và Hà Xuân Liêm (2001), Lịch sử Phật giáo xứ Huế, Nxb Văn hoá Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh. [5]. Nguyễn Phúc Vĩnh Ba (2015), Khảo sát một số văn bản Hán Nôm ghi chép về cổ tự Kim Phong ở núi Thần Đinh, Tạp chí Liễu Quán, số 5, tr 76. [6]. Đỗ Bang, Nguyễn Minh Tường (1996), Chân dung các vua Nguyễn, Tập 1, Nxb Thuận Hoá, Huế. [7]. Đỗ Bang (1996), Chính sách văn hoá thời Gia Long, Tạp chí Huế xưa và nay, số 16. [8]. Đỗ Bang (1997), Tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn ( ), Nxb Thuận Hóa, Huế. [9]. Đỗ Bang (2007), Về chính sách tôn giáo của triều Nguyễn, những kinh nghiệm lịch sử, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 6, tr.23. [10]. Huỳnh Công Bá (2001), Phật giáo thời Mạc qua tư liệu văn bia, Thông báo Hán Nôm học 2000, tr [11]. Bia Ngự chế của vua Minh Mạng tại chùa Thánh Duyên, Nguyễn Phố dịch, tạp chí Liễu Quán, số 3, năm 2014, tr [12]. A.Bonhome (1915), Chùa Thiên Mẫu, BAVH, số 3, tr ,. [13]. Đinh Bùi, Đào Thị Thu (2004), Tài liệu Hán Nôm ở đình, chùa làng Thượng Cát và một số vấn đề về lịch sử, văn hóa, xã hội, Thông báo Hán Nôm học 2003, tr [14]. L.Cardière (1914), Chùa Quốc Ân: ngài khai sơn, các vị trù trì, BAVH, số 2, tr

141 [15]. L. Cadière (1997), Về văn hóa và tín ngưỡng truyền thống người Việt, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [16]. Choi Byung Wood (2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng, Nxb Thế giới, Hà Nội. [17]. Thích Minh Cảnh (2003), Từ điển Phật học Huệ Quang, tập 2, Nxb Tổng hợp, thành phố Hồ Chí Minh. [18]. Thích Minh Cảnh (2003), Từ điển Phật học Huệ Quang, tập 3, Nxb Tổng hợp, thành phố Hồ Chí Minh [19]. Thích Minh Cảnh (2003), Từ điển Phật học Huệ Quang, tập 7, Nxb Tổng hợp, thành phố Hồ Chí Minh [20]. Châu bản triều Nguyễn, triều Minh Mạng, Trung tâm lưu trữ Quốc gia I, HN. [21]. Châu bản Triều Nguyễn (mục lục), Bản thảo viết tay, Triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức (đến năm 1857), 122 tập, Tư liệu đề tài khoa học cấp Nhà nước KX - ĐL: [22]. Ngô Đức Chí (2004), Bản kê chùa Phước Lâm của Hòa thượng Phổ Minh, Thông báo Hán Nôm năm 2003, tr 69. [23]. Nguyễn Đình Chúc (1999), Lược sử Phật giáo và các chùa Phú Yên, Nxb Thuận hóa, Huế. [24]. Lê Cung (2012), Chính sách của triều Nguyễn đối với Phật giáo và sự mâu thuẫn của nó đối với hiện thực, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3, tr 22. [25]. Cục văn thư và lưu trữ Nhà nước (1998), Mục lục châu bản triều Nguyễn, tập 2 (năm ), Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [26]. Cục văn thư và lưu trữ Nhà nước (2010), Mục lục châu bản triều Nguyễn, tập 1 (đến năm 1824), Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [27]. Nguyễn Tuấn Cường (2005), Sơ bộ nghiên cứu ván khắc và văn bản Bản giải âm Lí tướng công chép sự minh ty, Thông báo Hán Nôm học năm [28]. Phan Đại Doãn (1996), Vài nét về tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam thế kỷ XIX, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 3, tr.23. [29]. Phan Đại Doãn (1997), Lê Thánh Tông ( ) - Con người và sự nghiệp, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. 139

142 [30]. Đặng Vinh Dự (2011), Chuyện quốc tự ở Huế, Tạp chí Huế Xưa và Nay, số 103, tr 105. [31]. Thích Đồng Dưỡng (2010), Về niên đại in Hứa Sử truyện vãn, Tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 110. [32]. Thích Đồng Dưỡng (2011), Bản giới điệp thiền sư Đạo Lịch chùa Hòe Nhai, Tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 143. [33]. Thích Đồng Dưỡng (2011), Một vài nét về hành trạng và tác phẩm của Hòa thượng Phúc Điền ( ), Tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 123. [34]. Đồng Dưỡng (2012), Trở lại với ván khắc sách Giải âm Lý Tướng công Minh ty lục, Tạp Chí Văn Hoá Phật Giáo, số 146. [35]. Thích Đồng Dưỡng, Giới thiệu các bản in Kế đăng lục, đặc san Suối Nguồn, [36]. Thích Đồng Dưỡng (2015), Sử liệu về Thiền sư Tánh Thông Giác Ngộ, Tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 217, tr 10. [37]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự thật, Hà Nội, [38]. Nguyễn Văn Đăng, Hồ Thị Minh Hà (2013), Vài nét về chính sách an dân thời Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên, Kỷ yếu hội thảo Quảng Trị - đất dựng nghiệp của chúa Nguyễn Hoàng ( ). [39]. Nguyễn Hiền Đức (2002), Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh. [40]. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2001), Biên niên sử Phật giáo Gia Định Sài Gòn Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb TP Hồ Chí Minh. [41]. Tuệ Giác (1964), Việt Nam Phật giáo đấu tranh sử, Nxb Hoa Nghiêm. [42]. Trần Văn Giáp (1968), Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XIII, xuất bản tại Sài Gòn. [43]. Ninh Viết Giao (2004), Văn bia Nghệ An, Nxb Nghệ An. 140

143 [44]. Nguyễn Hà (2014), Nghiên cứu Hàm Long sơn chí Tác giả và tác phẩm, Luận án tiến sĩ Ngữ văn, Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. [45]. Đỗ Thị Hảo (chủ biên) (2009), Văn bia Tiên Lãng Hải Phòng, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [46]. Thích Không Hạnh (2015), Mộc bản tổ đình Thập Tháp, Tạp chí Suối Nguồn, số 17. [47]. Thích Trung Hậu, Thích Hải Ấn (2011), Chư tôn và thiện đức cư sĩ hưng công Phật giáo Thuận Hóa, tập 1, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh. [48]. Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (sửa đổi) năm [49]. Nguyễn Duy Hinh (1979), Tháp Trần, Tạp chí Khảo Cổ học, Viện Khảo cổ Hà Nội, số 2, tr 51. [50]. Nguyễn Duy Hinh (2005), Văn minh Đại Việt, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [51]. Nguyễn Duy Hinh (2009), Lịch sử đạo Phật Việt Nam, Nxb Tôn giáo và Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr 512. [52]. Lý Kim Hoa (2003), Châu bản triều Nguyễn - Tư liệu Phật giáo, NXB Văn hoá Thông tin, Hà Nội. [53]. Mai Hồng (2004), Tục bầu hậu Thần, hậu Phật qua một số tấm bia ở một làng quê Thái Bình, Thông báo Hán Nôm học 2003, tr [54]. Đỗ Thị Hòa Hới, Phan Thị Thu Hằng (2009), Chính sách của Minh Mệnh đối với tôn giáo và ý nghĩa của nó trong lịch sử Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 12, tr16. [55]. Phạm Thúy Hợp (1998), Sưu tập chuông thời Nguyễn tàng trữ tại Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. [56]. Lê Đình Hùng (2014), Địa thế núi Thúy Vân và kiến trúc Quốc tự Thánh Duyên qua bia Ngự chế của vua Minh Mạng, Tạp chí Liễu Quán, số 3. [57]. Nguyễn Quang Hưng (2007), Công giáo Việt Nam thời kì triều Nguyễn ( ), Nxb Tôn giáo, Hà Nội. 141

144 [58]. Đỗ Quang Hưng (2008), Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam lý luận và thực tiễn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội. [59]. Đỗ Quang Hưng (2010), Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long Hà Nội, Nxb Hà Nội, Hà Nội. [60]. Giới Hương (1994), Văn bia chùa Huế, Bản viết tay, Huế, Phật lịch [61]. J.A.Laborde (1917), Chùa Báo Quốc, BAVH, số 3, tr ,. [62]. Nguyễn Văn Kiệm (1993), Chính sách tôn giáo của nhà Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 6, tr 21. [63]. Nguyễn Văn Kiệm (1997), Một vài tư liệu về tín ngưỡng của người Việt Nam ở thế kỉ XIX qua một số thư của giáo sĩ phương Tây, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 2, tr 64. [64]. Tạ Quốc Khánh (2012), Chùa sắc tứ ở Huế, Luận án tiến sĩ Triết học, Viện Khoa học Xã hội, Hà Nội. [65]. Võ Phương Lan (2002), Các chính sách tôn giáo, tín ngưỡng triều Nguyễn, Kỷ yếu Giáo hội và Nhà nước, Viện Nghiên cứu tôn giáo. [66]. Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận, 3 tập, Nxb Văn học, Hà Nội. [67]. Võ Phương Lan, Nguyễn Ngọc Quỳnh (2007), Khái lược chính sách đối với Phật giáo của các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần, Tạp chí Công tác tôn giáo, số 1,2, tr [68]. Nguyễn Bá Lăng (1972), Kiến trúc Phật giáo Việt Nam, tập 1, Viện Đại học Vạn Hạnh. [69]. Hà Xuân Liêm (2005), Những chùa tháp Phật giáo ở Huế, Nxb Thuận Hoá, Huế. [70]. Hà Xuân Liêm, Về Thiền sư Nguyên Thiều (?-1728 ), khai sơn chùa Quốc Ân, Nam/ - cập nhật ngày 1/7/2009. [71]. Trần Hồng Liên (1991), Thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh, một danh tăng của Phật giáo Trung và Nam Bộ ( ), Báo Giác Ngộ, số 20, ngày 15/10/1991. [72]. Trần Hồng Liên (1992), Vài nét về Phật giáo thời Nguyễn, Những vấn đề văn hoá xã hội thời Nguyễn, Nxb Khoa học Xã hội, Thành phố Hồ Chí Minh. 142

145 [73]. Trần Hồng Liên (1997), Chùa Giác Lâm, di tích lịch sử - văn hóa, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [74]. Trần Hồng Liên (1995), Đạo Phật trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ - Việt Nam từ thế kỉ XVII đến 1975, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [75]. Li Tana (2004), Xứ Đàng Trong: Lịch sử Kinh tế xã hội Việt Nam thế kỉ XVII- XVIII, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh. [76]. Ngô Sĩ Liên và các sử gia (2004), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [77]. Ngô Sĩ Liên và các sử gia (2004), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 2, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [78]. Hòa thượng Bích Liên, Mông sơn thí thực khoa nghi, Nguyễn Văn Thoa biên soạn, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. [79]. Lê Nguyễn Lưu (2005), Tuyển dịch văn bia chùa Huế, Tạp chí Thông tin khoa học và công nghệ Huế, số 1, 2. [80]. Nguyễn Cảnh Minh (2005), Chính sách tôn giáo của nhà Nguyễn trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX ở nước ta, Lịch sử nhà Nguyễn một cách tiếp cận mới, Đại học Sư phạm, Hà Nội. [81]. Nguyễn Quang Ngọc (2007), Tiến trình lịch sử Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội. [82]. Nguyễn Quang Ngọc (2009), Một số vấn đề làng xã Việt Nam, Nxb Đại học Quốc Gia, Hà Nội. [83]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 3, Nxb Thuận Hóa, Huế. [84]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 4, Nxb Thuận Hóa, Huế. [85]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 5, Nxb Thuận Hóa, Huế. [86]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 6, Nxb Thuận Hóa, Huế. [87]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 7, Nxb Thuận Hóa, Huế. 143

146 [88]. Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Bản dịch, in lần thứ 2, Tập 8, Nxb Thuận Hóa, Huế. [89]. Thích Giải Nghiêm (2008), Tìm hiểu sự hình thành và phát triển của thiền phái Lâm tế Chúc Thánh tại Quảng Nam, giáoiaodaichung.com. [90]. Thích Không Nhiên, Trần Đình Sơn, Võ Vinh Quang (2014), Bản thống kê tự khí, pháp khí chùa Thánh Duyên đời Thành Thái vừa được phát hiện, Tạp chí Liễu Quán, số 3, tr [91]. Thích Không Nhiên, Bình Nguyên (2015), Từ tiếng chuông chùa Trạm đến đại hồng chung chùa Hoằng Phúc, Tạp chí Liễu Quán, số 5, tr 63. [92]. Nguyễn Ngọc Nhuận (2000), Văn bia triều Nguyễn (tuyển chọn), Viện Nghiên cứu Hán Nôm. [93]. Thích Đức Nhuận, «Một kiệt tác phẩm của nền văn học Phật giáo dân tộc, thế kỷ XIII», [94]. Nhiều tác giả (1992), Những vấn đề văn hóa xã hội thời Nguyễn (lần thứ nhất), Kỷ yếu hội thảo khoa học, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [95]. Nhiều tác giả (1995), Những vấn đề văn hóa xã hội thời Nguyễn (lần thứ hai), Kỷ yếu hội thảo khoa học, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [96]. Nhiều tác giả (1997), Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn, Kỷ yếu hội thảo khoa học, Nxb Giáo dục, Hà Nội. [97]. Nhiều tác giả (2008), Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX, Kỷ yếu hội thảo khoa học, tổ chức tại Thanh Hóa, ngày 18, [98]. Nhiều tác giả (2015), Thống kê danh mục mộc bản Phật giáo Huế, Tạp chí Liễu Quán, số 6. [99]. Thích Thanh Ninh, Nguyễn Thế Vinh, Đinh Thế Hinh (2002), Thiền tăng truyện ký, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. [100]. Ngũ gia tông phái kí toàn tập, Hòa thượng Thích Huệ Sanh dịch, Nxb Tôn giáo, Phật lịch [101]. Nguyễn Duy Phương (2007), Chính sách của triều Nguyễn đối với Phật giáo ( ), Khóa luận tốt nghiệp, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. 144

147 [102]. Nguyễn Duy Phương (2011), Chính sách của vua Minh Mạng đối với Phật giáo ( ), kỷ yếu hội thảo Quốc sư Khuông Việt và Phật giáo Việt Nam đầu kỷ nguyên độc lập, tháng 3/2011, do Học viện Phật giáo Việt Nam và trường Đại học XH & NV Hà Nội tổ chức. [103]. Nguyễn Duy Phương (2014), Chính sách của triều Minh Mạng đối với quốc tự ( ), Tạp chí Huế Xưa và Nay, số 123. [104]. Nguyễn Duy Phương (2014), Chính sách đối với Tăng sĩ thời Minh Mạng ( ), Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 11. [105]. Nguyễn Duy Phương (2014), Ruộng chùa trong lịch sử phong kiến Việt Nam (thế kỉ X-XIX), Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 10, tr [106]. Nguyễn Duy Phương (2014), Công tác tổ chức, quản lý Quốc tự của triều Minh Mạng ( ), Tạp chí Khoa học xã hội thành phố Hồ Chí Minh, Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ, số 9, tr [107]. Nguyễn Duy Phương (2015), Đặc điểm truyền thừa và danh tăng dưới thời Minh Mạng, Tạp chí Khoa học và giáo dục, trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, số 9, tr 32. [108]. Nguyễn Duy Phương (2015), Triều Minh Mạng với Lễ Trai đàn chẩn tế ( ), Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 11. [109]. Thích Gia Quang, Nguyễn Tá Nhí (2009), Chùa Liên Phái danh lam nổi tiếng Hà Thành, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. [110]. Thích Gia Quang (2014), Khơi nguồn Phật Pháp ở các tỉnh miền núi phía Bắc, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 2. [111]. Nguyễn Phan Quang (1986), Phong trào nông dân Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [112]. Võ Vinh Quang (2015), Dấu ấn các ngôi cổ tự tiêu biểu ở Quảng Bình qua các thư tịch cổ và văn bia hiện tồn, Tạp chí Liễu Quán, số 5, tr 34. [113]. Thích Trí Quảng (2002), Tổ đình Huê Nghiêm (Thủ Đức thành phố Hồ Chí Minh) và tổ sư Tế Giác Quảng Châu, kỷ yếu Hội thảo khoa học

148 năm Phật giáo Gia Định Sài Gòn thành phố Hồ Chí Minh, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hồ Chí Minh. [114]. Nguyễn Ngọc Quỳnh, Võ Phương Lan (2007), Khái lược chính sách đối với Phật giáo của các triều đại phong kiến Lê - Nguyễn, Tạp chí Công tác tôn giáo, số 4, tr [115]. Nguyễn Ngọc Quỳnh (2007), Thái độ ứng xử của triều Nguyễn với Phật giáo qua Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 11, tr 30. [116]. Nguyễn Ngọc Quỳnh (2010), Chính sách tôn giáo thời Tự Đức ( ), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội. [117]. Trương Hữu Quýnh, Đỗ Bang (1997), Tình hình ruộng đất nông nghiệp và đời sống nông dân dưới triều Nguyễn, Nxb Thuận Hóa, Huế. [118]. Trương Hữu Quýnh (chủ biên) (2005), Đại cương lịch sử Việt Nam toàn tập, Nxb Giáo dục, Hà Nội. [119]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 1, Nxb Thuận hóa, Huế. [120]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 2, Nxb Thuận hóa, Huế. [121]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 3, Nxb Thuận hóa, Huế. [122]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận hóa, Huế. [123]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 5, Nxb Thuận hóa, Huế. [124]. Quốc sử quán triều Nguyễn (1994), Minh Mệnh chính yếu, Tập 1, Nxb Thuận hóa, Huế. [125]. Quốc sử quán triều Nguyễn (1994), Minh Mệnh chính yếu, Tập 2, Nxb Thuận hóa, Huế. [126]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lực, tập 1, Bản dịch của Viện Sử học, Tái bản lần thứ nhất, Nxb Giáo Dục, Hà Nội. 146

149 [127]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lực, tập 2, Bản dịch của Viện Sử học, Tái bản lần thứ nhất, Nxb Giáo Dục, Hà Nội. [128]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lục, Tập 3, Bản dịch của Viện Sử học, Tái bản lần thứ nhất, Nxb Giáo Dục, Hà Nội. [129]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lục, Tập 4, Bản dịch của Viện Sử học, Tái bản lần thứ nhất, Nxb Giáo Dục, Hà Nội. [130]. Quốc sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lục, Tập 5, Bản dịch của Viện Sử học, Tái bản lần thứ nhất, Nxb Giáo Dục, Hà Nội. [131]. Trần Đình Sơn (1993), Thiên Mụ ngày xưa, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội, tr [132]. Thích Đại Sán (1963), Hải ngoại kỷ sự, Bản dịch của Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam, Viện Đại học Huế. [133]. A.Sallet và Nguyễn Đình Hòe (1914), Liệt kê đền miếu và các nơi thờ tự ở Huế, BAVH, số 4, tr 341. [134]. A.Sallet (1924), Núi đá hoa cương (Ngũ Hành Sơn), BAVH, số 1, tr [135]. Nguyễn Hữu Sử (2014), Trai đàn chẩn tế triều Nguyễn, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 7, tr [136]. Nguyễn Hữu Tâm (2008), Khái quát tình hình nghiên cứu lịch sử triều Nguyễn của các học giả Trung Quốc từ đầu thế kỷ XXI đến nay, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số , tr [137]. Thích Minh Tâm (1998), Tìm hiểu lịch sử Phật giáo Việt Nam qua bản Đạo giáo nguyên lưu của Hòa thượng Phúc Điền, Luận văn Thạc sĩ Ngữ Văn, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội. [138]. Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long (2009), Chùa Việt Nam, Nxb Thế giới. [139]. Vân Thanh (1974), Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam, các Phật học viện và các chùa xuất bản, Sài Gòn. [140]. Trần Thị Thanh (2001), Bài văn bia do vua Minh Mệnh Ngự chế hiện lưu giữ tại chùa Thúy Vân, Tạp chí Hán Nôm, số

150 [141]. Cao Tự Thanh (1992), Về bài thơ của Trịnh Hoài Đức tặng Hòa thượng Viên Quang, Tập văn Phật đản, số 23. [142]. Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh, Trần Hựu (1994), Hoàng Việt Luật lệ, tập 2, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội. [143]. Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh, Trần Hựu (1994), Hoàng Việt Luật lệ, tập 3, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội. [144]. Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh, Trần Hựu (1994), Hoàng Việt Luật lệ, tập 5, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. [145]. Lê Mạnh Thát (1999), Lịch sử Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thời Lý Nam Đế (tập 1), Nxb Thuận Hóa, Huế. [146]. Lê Mạnh Thát (2005), Toàn tập Toàn Nhật Quang Đài, tập 1, Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh. [147]. Thích Mật Thể (1961), Việt Nam Phật giáo sử lược, Nxb Minh Đức, Đà Nẵng. [148]. Tôn Thất Thiện (2007), Các vua nhà Nguyễn, giới văn thân dưới ánh sáng xét lại, Tạp chí Xưa và Nay, số 290, 291, 292. [149]. Ngô Đức Thọ chủ biên (1993), Các nhà khoa bảng Việt Nam , Nxb Văn học, Hà Nội. [150]. Nguyễn Hữu Thông, Lê Thọ Quốc (2015), Bảo vật hiện còn của cổ tự Hoằng Phúc, Tạp chí Liễu Quán, số 3, tr 53. [151]. Lê Xuân Thông (2012), Phật giáo Đà N ng từ giữa thế kỉ XVII đến cuối thế kỉ XIX, Luận văn Thạc sĩ Lịch sử, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. [152]. Lê Xuân Thông (2014), Chùa dân gian ở Đà Nẵng thế kỉ XVII XIX, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 12. [153]. Lê Xuân Thông (2014), Ngũ Hành Sơn trung tâm Phật giáo của Quảng Nam Đà Nẵng thế kỉ XVII, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 7. [154]. Phan Cẩm Thượng, Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược (2011), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội. [155]. Nguyễn Khắc Thuần (2002), Đại cương lịch sử văn hoá Việt Nam, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội. 148

151 [156]. Hưng Thước (2012), Đặng Văn Hòa, vị đại thần có tâm đạo, Tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 144, 145. [157]. Nguyễn Tài Thư (chủ biên) (1988), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, NxbKhoa học Xã hội, Hà Nội. [158]. Thích Như Tịnh (2008), Hành trạng chư tăng thiền đức xứ Quảng, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. [159]. Thích Như Tịnh (2009), Lịch sử truyền thừa thiền phái Lâm tế Chúc Thánh, Nxb Phương Đông, Thành phố Hồ Chí Minh. [160]. Thích Như Tịnh (2011), Bổ chính sử liệu về thiền sư Minh Hải Pháp Bảo, Tạp chí Suối Nguồn, số 2, tr 75. [161]. Thích Như Tịnh (2012), Sử liệu mới về pháp sư Toàn Nhâm Quán Thông, trên Tạp chí Suối Nguồn, số 3,4. [162]. Thích Như Tịnh (2014), Sử liệu mới về pháp sư Toàn Nhật Quang Đài, trên Tạp chí Suối Nguồn, số 14/ 2014, tr 46. [163]. Thích Minh Tín(2008), Tìm hiểu thêm về Sa môn An Thiền, Tạp chí Hán Nôm, Số 1 (86), tr.48-55). [164]. Tỉnh hội Phật giáo Quảng Ngãi (2011), Lược sử Phật giáo và những ngôi chùa Quảng Ngãi, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng. [165]. Lê Thị Huyền Trang (2012), Phật giáo Quảng Trị từ giữa thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, Luận văn Thạc sĩ Lịch Sử, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. [166]. Lưu Trang (2005), Phố cảng Đà N ng từ năm 1802 đến năm 1860, Nxb Đà Nẵng. [167]. Trương Thúy Trinh (2004), Tìm hiểu chính sách tôn giáo của triều Nguyễn giai đoạn , Luận văn Thạc sĩ Lịch sử, trường Đại học Quốc gia Hà Nội. [168]. Ngô Quốc Trưởng (2010), Tịch Truyền, Chiếu Khoan: hai vị thiền sư chùa Vân Trai, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 2, tr [169]. Nguyễn Quốc Tuấn (2012), Đặc điểm và vai trò của Phật giáo Việt Nam thế kỉ XX, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội. [170]. Nguyễn Quốc Tuấn (2012), Chùa Bối Khê nhìn từ khảo cổ học Phật giáo, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội. 149

152 [171]. Nguyễn Quảng Tuân, Huỳnh Lứa, Trần Hồng Liên (1993), Những ngôi chùa ở thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh. [172]. Thích Minh Tuệ (1993), Lược sử Phật giáo Việt Nam, Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh. [173]. Thích Minh Tuệ (2010), Phật giáo Ninh Bình và sự truyền thừa của thiền phái Lâm Tế, Kỷ yếu hội thảo Phật giáo Đinh và Tiền Lê trong công cuộc dựng nước và giữ nước, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [174]. Vũ Minh Tuyên (2010), Cơ duyên tồn tại và phát triển của Phật giáo Việt Nam hiện nay (qua một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội. [175]. Nguyễn Minh Tường (1996), Cải cách hành chính dưới triều Minh Mạng, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [176]. Nguyễn Minh Tường (1997), Vua Minh Mạng với hai tư tưởng chính trị lớn của ông, củng cố nền thống nhất quốc gia và yên dân, Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn, Nxb Giáo dục, Hà Nội. [177]. Nguyễn Minh Tường (2012), Lịch sử tư tưởng phương Đông và Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [178]. Đặng Nghiêm Vạn (2003), Lí luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội. [179]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (1992), Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [180]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2000), Văn khắc trên chuông khánh triều Nguyễn, Hà Nội. [181]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Văn bia triều Nguyễn (tuyển chọn), tập 1, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [182]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tập 1, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [183]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tập 2, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. 150

153 [184]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tập 4, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [185]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tâp 5, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [186]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, tập 7, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [187]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2007), Di sản Hán Nôm Thăng Long Hà Nội, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. [188]. Trần Đại Vinh (2006), Văn bia và văn chuông Hán Nôm dân gian Thừa Thiên Huế, Nxb Thuận Hóa, Huế. [189]. Trần Quốc Vượng (1989), Tôn giáo và văn hóa, Người Công giáo Việt Nam, Xuân Kỷ Tỵ. [190]. Viện Nghiên cứu Tôn giáo (1998), Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo tín ngưỡng, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. B. TIẾNG HÁN [191]. Bản tự thuật bằng chữ Hán của ngài Hải Trường Pháp Lữ (chùa Thiên Mụ, Huế), lưu tại chùa Viên Giác Hội An (hiện chưa có bản dịch tiếng Việt). [192]. Hòa thượng Phúc Điền, 禪宛傳燈錄,Vhv.9 [193]. 含龍山誌, Điềm tịch cư sĩ và Như Như Đạo Nhân sưu tầm và sáng tác, tàng bản tại chùa Từ Đàm (Huế) [194]. Hòa thương Phúc Điền, 道教源流, A [195]. Ấn Lan - Tổ Huệ - Từ Trí (1916), 五行山錄, chùa Ba Phong (Duy Xuyên, Quảng Nam) tàng bản. C. TIẾNG ANH [196]. Li Tana, Anthony Reid (1993), Southern Vietnam under the Nguyen, Institute of Southeast Asian Studies, Singapore. [197]. George Finlayson (1988), The Mission to Siam and Hue, the Capital of Cochin China, in the years , Oxford University Press, Singapore. 151

154 [198]. Cooke Nola (1999), Southern Regionalism and the Composition of the Nguyen Ruling Elite, Asian Studies Review. [199]. Smith, Ralph B (1974), Politics and Society in Vietnam During the Early Nguyen period ( ), Journal of the Royal Asiatic Society (London). D. TIẾNG PHÁP [200]. G.Coulet (1929), Cultes et Religions de l Indochine annamite, Saigon. [201]. G.Dumoutier, Le Clergé et les temples bouddhiques au Tonkin, Revue Indochinoise. [202]. P.Gheddo (1970) Catholiques et Bouddhistes au Vietnam, Asatia, Paris. [203]. Samy (1921), Histoire du Bouddhisme en Indochine, Imprimerie d extrême- Orient Hà Nội, Hải Phòng. E. TIẾNG TRUNG QUỐC [204]. 郭振铎 张笑梅主编 : 越南通史, 中国人民大学出版社,2001 年. [205]. 孙建党 王德林 : 试析越南阮朝明命时期的禁教政策及其影响, 载 河南师范大学学报,2001 年, 第 3 期 [206]. 于向东 : 越南思想史的发展阶段和若干特征, 载 河南郑州大学学报 ( 哲学社会科学版 ),2001 年, 第 3 期 [207]. 游明谦 : 越南阮朝明命皇帝的哲学思想, 载 东方著名哲学家评传, 山东人民出版社,2000 年. 152