DAI HOC THAI NGUYEN T R U d N G DAI HOC N O N G LAM P G S.T S. N g u y in Thi Kim Lan AT B A N N I N G NGHIEP
DAI HOC THAI NGUYEN TRU O NG DAI HOC NONG LAM PGS. TS. NGUYEN THI KIM LAN KY SINH TRUNG VA BENH KY SINH TRUNG THU Y (Giao trinh dung cho dao tao bac Dai hgc) NHA XUAT BAN NONG NGHIEP Ha N91-2012
MUC LUC LCJI NOI DAU 9 m o d A u 11 1. Djnh nghia va noi dung mon hoc 11 2. Moi quan he giua mon ky sinh trung thu y vai cac mon hoc khac 12 3. Gioi thieu noi dung giao trinh ky sinh trung thu y 13 Phan thtf nhat. OAI CU0NG VE KY SINH TRUNG VA BENH KY SINH TRUNG THU Y 15 Chuxrng 1. DAI CLTOHVG VE KY SINH TRUNG THU Y 15 1. Ky sinh trung va ky chu 15 2. Bac diem doi song ky sinh cua ky sinh trung 18 3. Anh huong qua lai giua ky sinh trung va ky chu 26 Chuomg 2. DAI ClTONG VE BENH KY SINH TRUNG THU Y 29 1. Khai niem ve benh ky sinh trung thu y, quy dinh cach goi ten benh ky sinh trung 29 2. Mien djch trong benh ky sinh trung 30 3. Tac hai cua benh ky sinh trung doi voi sue khoe dong vat va nang suat chan nuoi 33 4. Bien phap phong tri benh ky sinh trung 35 5. Dich te hoc benh ky sinh trung va hoc thuyet diet tru benh giun san 38 Phan thuf hai. GIUN SAN KY SINH VA BENH GIUN SAN d GIA SUC. GIA CAM 45 Chuffng 3. DAI CI/ONG VE GIUN SAN VA BENH GIUN SAn 6 GIA SUC, GIA CAM 45 1. KHAI NIEM VA PHAN LOAI GIUN SAN 45 1.1. Nganh san dep (Plathelminthes) 45 1.2. Nganh giun tron (Nemathelminthesj 45 1.3. Nganh giun dau gai (Acanthocephales) 45 1.4. Nganh Anelides 45 1.5. Nganh Vermides 46 2. KHAl NIEM VA PHAN LOAI BENH GIUN SAN 46 2.1. Khai niem 46 2.2. Phan loai benh giun san 46 3. p h l t o n g pha p c h A n d o An b e n h g i u n sa n 47 3
3.1. Chan doan doi voi gia sue, gia cam s6ng 47 3.2. Chan doan d6i voi gia sue, gia cam da ch8t 57 Chuang 4. SAN LA VA MOT SO BENH SAn l A 59 1. DAC DIEM HINH THAl, CAu TAO VA VONG D ^I CUA SAN l A 59 1.1. Dac diem hinh thai, cau tao 59 1.2. Vong doi cua san la 61 2. BENH SAN LA THLTdNG GAP 6 GIA SUC, GIA CAM 62 2.1. Benh san la gan o sue vat nhai lai (Fasciolosis) 62 2.2. Benh san la ruot Ion (Fasciolopsiasis) 70 2.3. Benh san la da eo (Paramphistomatidosis) 74 2.4. Benh san la tuyen tuy (Eurytremosis) 79 2.5. Benh san la o co quan sinh san gia cam (Prosthogonimosis) 83 2.6. Benh san la ruot gia cam (Echisnostomosis) 87 Chuang 5. SAN d Ay VA MOT SO BENH SAN d Ay 91 1. DAC DIEM HINH THAl, CAU TAO, VONG DCJI VA PHAN LOAI san d a y 91 1.1. Dac diem hinh thai, cau tao san day 91 1.2. Vong doi 93 1.3. Phan loai san day, cac loai au trung san day gay benh cho vat nuoi 94 2. BENH SAN DAY THUC)NG GAP 0 GIA SUC, GIA CAM 97 2.1. Benh san day Moniezia o gia sue nhai lai (Monieziosis) 97 2.2. Benh san day o ngua 103 2.3. Benh san day a ga 105 2.4. Benh san day o cho va meo 111 2.5. Benh gao Ion 115 2.6. Benh gao bo 120 2.7. Benh au san co nho 123 2.8. Benh au san nhieu dau 127 2.9. Benh ken nuoc 129 Chuong 6. GIUN TRON VA MOT SO BENH GIUN TRON 134 1. DAI CUONG VE GIUN TRON KY SINH 134 1.1. Dac diem hinh thai, cau tao 134 1.2. Vong doi 136 2. CAC BENH GIUN DUA 138 2.1. Benh giun dua Ion (Ascariosis) 138 2.2. Benh giun dua be, nghe (Neoascariosis) 144 2.3. Benh giun dua ngua (Parascariosis) 148 2.4. Benh giun dua ga (Ascaridiosis) 152 2.5. Benh giun dua a cho 155 4
3. CAC BENH GIUN KIM 158 3.1. Benh giun kim ga (Heterakiosis) 15 8 3.2. Benh giun kim a ngua (Oxyuriosis) 161 4. BENH GIUN LUON (Strongyloidosis) 164 4.1. Can benh, ky chu va vi tri ky sinh 164 4.2. Hinh thai can benh 164 4.3. Vong doi 165 4.4. Dich te hoc 166 4.5. Co che sinh benh 167 4.6. Trieu chung lam sang 167 4.7. Benh tich 167 4.8. Chan doan 167 4.9. B ieutri 168 4.10. Phong benh 168 5. BENH GIUN XOAN 6 GIA SUC M 0T MONG 168 5.1. Benh do Strongylus equynus 169 5.2. Benh do Alfortia edentatus 171 5.3. Benh do Delafondia vulgaris 172 5.4. Benh do Trichonema 174 5.5. Chan doan cac benh giun xoan o gia sue mot mong 175 5.6. Bieu trj cac benh giun xoan o gia sue mot mong 175 5.7. Phong benh giun xoan cho gia sue mot mong 176 6. CAC BENH GIUN XOAN Cl GIA SUC NHAI LAI 176 6.1. Benh giun xoan do Haemonchus va Mecistocirrus 176 6.2. Mot so benh giun xoan khac o duong tieu hoa gia sue nhai lai 182 7. BENH GIUN KET HAT (Oesophagostomosis) 187 7.1. Can benh, ky chu va vi tri ky sinh 187 7.2. Hinh thai can benh 187 7.3. Vong doi 189 7.4. Bich te hoc 190 7.5. Co che sinh benh 190 7.6. Trieu chung lam sang 190 7.7. Benh tich 191 7.8. Chan doan 191 7.9. B ik tr i 191 7.10. Phong benh 192 8. CAC BENH GIUN MOC 192 8.1. Benh giun moc 6 loai an thit (Ancylostomosis) 192 8.2. Benh giun moc a loai nhai lai 195 9. BENH GIUN TRON THU0C PHAN B 0 TRICHOCEPHALATA 198 9.1. Benh giun toe (Trichocephalosis) 198 5
9.2. Benh giun xoan (Trichinellosis) 202 10. CAC BENH GIUN PHOI 210 10.1. Benh giun phoi Ion (Metastrongylosis) 210 10.2. Benh giun phoi o gia sue nhai lai (Dictyocaulus) 213 11. BENH GIUN THAN LON (Stephanurosis) 216 11.1. Can benh, ky chu va vi tri ky sinh 216 11.2. Hinh thai can benh 216 11.3. Vong doi 217 11.4. Dich te hoc 218 11.5. Co che sinh benh 219 11.6. Trieu chung 219 11.7. Benh tich 220 11.8. Chan doan 220 11.9. Di8u tri 220 11.10. Phong benh 220 12. BENH GIUN DA DAY LON 221 12.1. Can benh, ky chu va vi tri ky sinh 221 12.2. Hinh thai can benh 221 12.3. Vong doi 223 12.4. Dich te hoc 224 12.5. Co che sinh benh 225 12.6. Trieu chung lam sang va benh tich 225 12.7. Chan doan 225 12.8. Dieu tri 226 12.9. Phong benh 226 13. BENH GIUN DA DAY GIA CAm 226 13.1. Can benh, ky chu va vj tri ky sinh 226 13.2. Hinh thai can benh 226 13.3. Vong doi 227 13.4. Co che sinh benh 228 13.5. Trieu chung lam sang 228 13.6. Chan doan 228 13.7. Di8u tri 228 13.8. Phong benh 228 Phan thil ba. O0NG VAT CHAN OOT KY SINH VA BENH DO O0NG VAT CHAN 0OT GAY RA 234 Chuong 7. DAI ClTONG VE D0NG VAT CHAN DOT KY SINH 234 1. DAC DIEM HINH THAl, CAU TAO VA PHAN LOAI 234 1.1. Dac diem hinh thai, cau tao 234 1.2. Phan loai 235 6
2. DAC DIEM SINH HOC, VAI TRO GAY BENH VA BIEN PHAP PHONG TRlT DONG VAT CHAN DOT 236 2.1. Dac diem sinh hoc 236 2.2. Vai tro gay benh cua dong vat chan dot ky sinh 237 2.3. Bien phap ca ban de phong va diet dong vat chan dot ky sinh 239 Chuorng 8. VE, GHE, CON TRUNG KY SINH VA g A y BENH 243 1.V EV A G H E 243 1.1. Phan bo Ixodoidea 243 1.2. Phan bo mat (Gamasoidea) 248 1.3. Phan bo mo (Trombidiformes) 249 1.4. Phan bo ghe (Sarcoptiformes) 249 2. CON TRUNG KY SINH 254 2.1. Dac diem hinh thai, cau tao cua con trung ky sinh 254 2.2. Cac con trung ky sinh va truyen benh 255 Phan thur tif. DON BAO KY SINH VA BENH DO OdN BAO GAY RA 261 Cltuvng 9. DAI ClTOfNG VE DON BAO KY SINH VA BENH DO DOHV BAO GAY RA 261 1. HINH THAI VA DAC DIEM SINH HOC CUA DON BAO KY SINH 261 1.1. Hinh thai 261 1.2. Dac diem sinh hoc 262 2. PHAN LOAI DON BAO KY SINH 263 2.1. Lop Ciliata (lop mao trung) 263 2.2. Lop Sporozoa (lop bao tu trung) 263 2.3. Lop Flagellata (lop roi trung) 264 2.4. Lop Rhizopoda (lop chan gia) 265 3. DAI CUONG VE BENH DO DON BAO GAy RA 265 3.1. Duong cam nhiem 265 3.2. Tac dong cua don bao tren co the ky chu 265 3.3. Phan ung cua co the ky chu khi bi don bao ky sinh 265 3.4. Chan doan benh do don bao ky sinh 266 3.4. Xet nghiem phan tim cau trung ky sinh (Eimeria spp., Isospora spp...) 266 3.5. Phong, tri benh don bao ky sinh 270 C/titang 10. MOT SO BENH ROI TRUNG Of GIA SUC 271 1. DAC DIEM CUA ROI TRUNG THU0C HO TR YPANOSOMA TIDAE 271 2. MQT SO BENH ROI TRUNG Cl GIA SUC 272 2.1. Benh tien mao trung (Trypanosomosis) 273 2.2. Benh say thai do Trichimonas 6 bo (Trichomonosis) 278 2.3. Benh djch do giao cau a ngua (benh tiem la ngua) 280 7
Chuang 11. MOT SO BENH BAO TIJ* TRUNG 6 GIA SUC 283 1. BENH HUYET BAO TU* TRUNG 283 1.1. Benh le dang trung a bo (Piroplasmosis) 283 1.2. Benh Theileria 6 bo (Theileriosis) 288 1.3. Benh bien trung o bo (Anaplasmosis) 293 1.4. Benh don bao duong mau Leucocytozoon a ga 296 2. BENH CAU TRUNG (COCC1DIOSIS) 301 2.1. Dai cuong ve cau triing ky sinh 301 2.2. Benh cau trung ga (Avian coccidiosis) 303 2.3. Benh cau trung tho (Rabbit coccidiosis) 310 2.4. Benh cau trung Ion (Swine coccidiosis) 314 2.5. Benh cau trung be, nghe (Bovine coccidiosis) 317 3. BENH BAO TlT TRUNG 6 THIT (SARCOCYSTOSIS) 321 3.1. Can benh, ky chu, vi tri ky sinh 321 3.2. Dac diem hinh thai can benh 322 3.3. Vong doi 322 3.4. Dich te hoc 323 3.5. Trieu chung lam sang 323 3.6. Benh tich 324 3.7. Chan doan 324 3.8. Dieutri 324 3.9. Phong benh 325 8
LOfI NOI DAU Ky sinh trung thu y la mon hoc cung cap nhung kien thuc ve ky sinh trung hoc va > r r > r benh do ky sinh trung gay ra a gia sue, gia cam. Nhung kien thuc nay rat can thiet cho sinh vien nganh Thu y va nganh Chan nuoi thu y cua cac truong Dai hoc Nong nghiep, > F \ dong thai rat can cho can bo thuy dang lam viec a cac co quan thu y va dia phuomg. Hien nay, nhu cau ve tai lieu hoc tap cua sinh vien a tru&ng dai hoc noi chung va truong Dai hoc Nong Lam noi rieng ngay cang tro nen cap thiet. Phuong phap giang day moi - phuong phap giang day lay nguoi hoc lam trung tam - chi co the thuc hien co hieu qua khi Nha truong dap ung dii nhu cau ve tai lieu hoc tap cho sinh vien. Giao trinh Ky sinh trung th u y cua tac gia Nguyen Thi Kim Lan va cs bien soan do r r > Nha xuat ban Nong nghiep xuat ban nam 1999 da dap ung duoc nhu cau hoc tap cho sinh vien tu nam 1999 den nay. Song, sau 12 nam su dung, cuon giao trinh nay hien nay khong con phu hop o muc do tot doi voi hoat dong day va hoc cua Thay va Trd nua. De gop phan nang cao chat luong dao tao trong giai doan moi - giai doan chuyen tu dao tao theo hoc che nien che sang dao tao theo hoc che tin chi, chung toi da bien soan cuon giao trinh Ky sinh trung va benh ky sinh trung thu y. Noi dung cua cuon giao trinh phong phu, cap nhap duoc nhicng kien thirc moi, cac ket qua nghien cuu ve ky sinh trung hoc thu y, vua la tai lieu hoc tap, vica la tai lieu de sinh vien, dong nghiep va ban doc tham khao. Mac du tac gia da rat co gang, dong thoi nhan duoc su gop y cua cac dong nghiep o truong Dai hoc Nong nghiep Ha Noi, truong Dai hoc Y - Duoc va truong Dai hoc r > \ r Nong Lam - Dai hoc Thai Nguyen, song cuon giao trinh co the con nhieu thieu sot. Tac gia mong nhan duoc y kien dong gop cua cac em sinh vien, dong nghiep va ban doc de cuon giao trinh duoc hoan thien hon trong nhung lan tai ban sau. Xin tran trong cam on! Tac gia PGS. TS. Nguyen Thi Kim Lan 9
MC* DAU 1. DINH NGHIA VA N 0I DUNG MON HOC 1.1. Djnh nghia hien tirong ky sinh Hien tugng ky sinh la mot trong nhung hinh thuc sinh ton cua sinh vat, dac diem cua hinh thuc ton tai do la: Mot co the song nay song tren hoac trong mot ca the song khac, su dung co the song ay de co lgi cho minh. Thuat ngu "hien tuomg ky sinh lan dau tien dugc viet bang tieng Hy Lap: Parasitos (Para co nghta la: Cung nhau, sitos co nghia la dinh duong), thuat ngu nay dung de chi nhung sinh vat song nhd vao sinh vat khac. Leukart la nguoi dau tien dua ra khai niem vat ky sinh : vat ky sinh la tat ca nhung sinh vat nao tim thuc an va cho a tren sinh vat khac Ve ban chat cua hien tugng ky sinh, trong mot thai ky kha dai, nguoi ta chi de cap dugc den tinh chat phuc tap cua hien tugng nay, ma khong dua ra dugc mot dinh nghia ro rang: Hien tugng ky sinh la gi? Ngay nay, hien tugng ky sinh dugc Erehov V. R. dinh nghta nhu sau: Hien tuomg ky sinh la moi quan he phuc tap giita hai sinh vat, trong do, mot sinh vat (ky sinh trung) 7 7 r 7 7 tarn thai hay thuang xuyen cu tru trong ca the sinh vat kia (ky chu) de lay dich the, to chuc cua ky chu lam thuc an, dong thai lam cho ky chu bi ton hai den mot muc do nao do ve mat sinh vat hoc Trong djnh nghia nay, Erehov V. R. da neu ro moi quan he qua lai, doi khang giua hai sinh vat (ky sinh trung va ky chu), moi quan he ve khong gian (cu tru thuang xuyen hay tam thoi), quan he ve dinh duong (ky sinh trung lay djch the, to chuc cua ky chu), ve tac hai cua ky sinh trung. Day la djnh nghta co ban, hieu dugc dinh nghta nay la co so de phan biet hien tugng ky sinh voi cac hien tugng khac nhu: Hien tugng cong sinh, hien tugng hoai sinh. 1.2. Dinh nghia va noi dung cua ky sinh trung hoc, ky sinh trung thu y hoc * Ky sinh trung hoc la gi? Ky sinh trung hoc la khoa hoc nghien cuu ve moi quan he giua vat ky sinh va vat chu (ky sinh trung va ky chu), nit ra cac quy luat co ban trong qua trinh thich nghi cua co the vat ky sinh va vat chu, tao co so de de xuat cac bien phap dau tranh voi cac benh ky sinh trung, nham nang cao sue khoe con nguoi va phat trien vat nuoi, cay tr6 ng (dan theo Nguyen Thi Le va cs, 1996; Nguyen Thi Kim Lan va cs, 2008). Noi dung cua ky sinh trung hoc gom: Ky sinh trung hoc dong vat va ky sinh trung hoc thuc vat. - Ky sinh trung hoc thuc vat (Phytoparasite): La khoa hoc nghien cuu ky sinh trung a thuc vat va cac benh do chung gay ra a thuc vat. 11